Sloka 5: Difference between revisions
imported>Vij Added sloka content |
imported>Vij Added sloka content |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
== Sloka 5 == | == Sloka 5 == | ||
=== Sloka (श्लोक) === | |||
<pre> | <pre> | ||
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । | इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । | ||
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥ | दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥ | ||
</pre> | </pre> | ||
=== पदच्छेद / Padaccheda === | |||
इतः<br /> | |||
कः <br /> | |||
नु <br /> | |||
अस्ति<br /> | |||
मूढात्मा<br /> | |||
यः तु<br /> | |||
स्वार्थे<br /> | |||
प्रमाद्यति<br /> | |||
दुर्लभं<br /> | |||
मानुषं<br /> | |||
देहं<br /> | |||
प्राप्य<br /> | |||
तत्र अपि<br /> | |||
पौरुषम् | |||
=== Transliteration (लिप्यांतरण) === | |||
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yas tu svārthe pramādyati |<br /> | |||
durlabhaṁ mānuṣaṁ dehaṁ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5 || | |||
- | === Translation (अनुवाद) === | ||
Who indeed is more foolish than the one who neglects self-interest, having attained the rare human body and likewise, strength? | |||
- | === Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) === | ||
{| class="wikitable" | |||
|- | |||
! Sanskrit (संस्कृत) !! English Meaning (अर्थ) !! Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) | |||
|- | |||
| इतः (itaḥ) || from here || यहाँ से | |||
|- | |||
| कः (kaḥ) || who || कौन | |||
|- | |||
| नु (nu) || indeed || वास्तव में | |||
|- | |||
| अस्ति (asti) || is || है | |||
|- | |||
| मूढात्मा (mūḍhātmā) || fool || मूर्ख | |||
|- | |||
| यः (yaḥ) || who || जो | |||
|- | |||
| तु (tu) || but || किन्तु | |||
|- | |||
| स्वार्थे (svārthe) || in self-interest || स्वार्थ में | |||
|- | |||
| प्रमाद्यति (pramādyati) || neglects || प्रमाद करता है | |||
|- | |||
| दुर्लभं (durlabham) || rare || दुर्लभ | |||
|- | |||
| मानुषं (mānuṣam) || human || मानव | |||
|- | |||
| देहं (dehaṁ) || body || शरीर | |||
|- | |||
| प्राप्य (prāpya) || having obtained || प्राप्त करके | |||
|- | |||
| तत्र (tatra) || there || वहाँ | |||
|- | |||
| अपि (api) || also || भी | |||
|- | |||
| पौरुषम् (pauruṣam) || strength || पुरुषार्थ | |||
|} | |||
- | === कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples === | ||
{| class="wikitable" | |||
|+ कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples | |||
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation | |||
|- | |||
| मूढात्मा || प्रमाद्यति || स्वार्थे || The fool neglects self-interest. || मूर्ख स्वार्थ में प्रमाद करता है। | |||
|- | |||
| मूढात्मा || अस्ति || इतः को नु || Who is more foolish than this? || यहाँ से मूर्ख कौन है? | |||
|- | |||
| मनुष्य || प्राप्य || दुर्लभं मानुषं देहं || Obtaining the rare human body. || दुर्लभ मानव शरीर प्राप्त करके। | |||
|} | |||
=== Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ) === | |||
* [[mūḍhātmā|mūḍhātmā (मूढात्मा)]] | |||
* [[svārtha|svārthe (स्वार्थ)]] | |||
* [[mānuṣa-deha|mānuṣa-deha (मानुष देह)]] | |||
* [[pauruṣa|pauruṣa (पौरुष)]] | |||
=== Categories (वर्गीकरण) === | |||
* Self-Interest | |||
* Human Birth | |||
* Wisdom | |||
=== Commentary (टीका) === | |||
This verse underscores the folly of neglecting one's own best interests after obtaining a rare human body endowed with strength. *Mānuṣa deha* (human body) is considered a precious opportunity for spiritual growth and fulfillment of *dharma*. To engage in *pramāda* (negligence) towards one's *svārtha* (self-interest), especially after acquiring both *deha* (body) and *pauruṣa* (strength), is seen as a profound error. The sloka calls for deep introspection on the purpose of human life and employing it wisely. | |||
''' | ''' | ||
Latest revision as of 15:38, 7 January 2025
Sloka 5
Sloka (श्लोक)
इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
इतः
कः
नु
अस्ति
मूढात्मा
यः तु
स्वार्थे
प्रमाद्यति
दुर्लभं
मानुषं
देहं
प्राप्य
तत्र अपि
पौरुषम्
Transliteration (लिप्यांतरण)
itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yas tu svārthe pramādyati |
durlabhaṁ mānuṣaṁ dehaṁ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5 ||
Translation (अनुवाद)
Who indeed is more foolish than the one who neglects self-interest, having attained the rare human body and likewise, strength?
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| इतः (itaḥ) | from here | यहाँ से |
| कः (kaḥ) | who | कौन |
| नु (nu) | indeed | वास्तव में |
| अस्ति (asti) | is | है |
| मूढात्मा (mūḍhātmā) | fool | मूर्ख |
| यः (yaḥ) | who | जो |
| तु (tu) | but | किन्तु |
| स्वार्थे (svārthe) | in self-interest | स्वार्थ में |
| प्रमाद्यति (pramādyati) | neglects | प्रमाद करता है |
| दुर्लभं (durlabham) | rare | दुर्लभ |
| मानुषं (mānuṣam) | human | मानव |
| देहं (dehaṁ) | body | शरीर |
| प्राप्य (prāpya) | having obtained | प्राप्त करके |
| तत्र (tatra) | there | वहाँ |
| अपि (api) | also | भी |
| पौरुषम् (pauruṣam) | strength | पुरुषार्थ |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| मूढात्मा | प्रमाद्यति | स्वार्थे | The fool neglects self-interest. | मूर्ख स्वार्थ में प्रमाद करता है। |
| मूढात्मा | अस्ति | इतः को नु | Who is more foolish than this? | यहाँ से मूर्ख कौन है? |
| मनुष्य | प्राप्य | दुर्लभं मानुषं देहं | Obtaining the rare human body. | दुर्लभ मानव शरीर प्राप्त करके। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Self-Interest
- Human Birth
- Wisdom
Commentary (टीका)
This verse underscores the folly of neglecting one's own best interests after obtaining a rare human body endowed with strength. *Mānuṣa deha* (human body) is considered a precious opportunity for spiritual growth and fulfillment of *dharma*. To engage in *pramāda* (negligence) towards one's *svārtha* (self-interest), especially after acquiring both *deha* (body) and *pauruṣa* (strength), is seen as a profound error. The sloka calls for deep introspection on the purpose of human life and employing it wisely.