Sloka 333: Difference between revisions

From IKS BHU
Jump to navigation Jump to search
imported>Vij
Added sloka content
 
imported>Vij
Added sloka content
 
Line 13: Line 13:


=== पदच्छेद / Padaccheda ===
=== पदच्छेद / Padaccheda ===
यतिः रसोऽनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
यतिः असत्अनुसन्धिं बन्ध-हेतुं विहाय<br />
स्वयम् आयाम् अहम् अस्मि इति आत्मदृष्ट्या एव तिष्ठेत् ।
स्वयम् आयाम् अहम् अस्मि इति आत्म-दृष्ट्या एव तिष्ठेत् ।<br />
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या 
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्व-अनुभूत्या<br />
हरति परमविद्याका-र्य-दुःखं प्रतीतम् ॥
हरति परम-विद्या-कार्य-दुःखं प्रतीतम् ॥ ३३३


=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
yatiḥ rasaḥ-anusandhiṁ bandhahetuṁ vihāya
yatiḥ asadanusandhiṁ bandha-hetuṁ vihāya<br />
svayam āyām aham asmi iti ātmadṛṣṭyā eva tiṣṭhet |
svayam āyām aham asmi iti ātma-dṛṣṭyai eva tiṣṭhet |<br />
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā<br />
harati paramavidyākāryaduḥkhaṁ pratītam || 333 ||
harati parama-vidyā-kārya-duḥkhaṁ pratītam || 333 ||


=== Translation (अनुवाद) ===
=== Translation (अनुवाद) ===
Indeed, steadfastness in Brahman through self-experience brings joy and dispels the perceived suffering caused by the supreme knowledge.
By leaving the false associations causing bondage, and standing firmly in self-realization, attachment to the true self erases perceived sufferings.


=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
Line 32: Line 32:
! Sanskrit (संस्कृत) !! English Meaning (अर्थ) !! Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
! Sanskrit (संस्कृत) !! English Meaning (अर्थ) !! Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
|-
|-
| यतिः (yatiḥ) || the ascetic || संन्यासी
| यतिः (yatiḥ) || the ascetic || सन्यासी
|-
|-
| रसः (rasaḥ) || essence || रस
| असदनुसन्धिं (asadanusandhiṁ) || false association || मिथ्या अनुबंधन
|-
|-
| अनुसन्धिं (anusandhiṁ) || investigation || अनुसंधान
| बन्ध-हेतुं (bandha-hetuṁ) || cause of bondage || बंधन का कारण
|-
|-
| बन्धहेतुं (bandhahetuṁ) || cause of bondage || बन्ध का कारण
| विहाय (vihāya) || having abandoned || छोड़कर
|-
| विहाय (vihāya) || abandoning || त्याग कर
|-
|-
| स्वयम् (svayam) || oneself || स्वयं
| स्वयम् (svayam) || oneself || स्वयं
|-
|-
| आयाम् (āyām) || limitation || सीमा
| आयाम् (āyām) || length, span || विस्तार
|-
|-
| अहम् (aham) || I || मैं
| अहम् (aham) || I || मैं
Line 52: Line 50:
| इति (iti) || thus || इस प्रकार
| इति (iti) || thus || इस प्रकार
|-
|-
| आत्मदृष्ट्या (ātmadṛṣṭyā) || with self-realization || आत्मदृष्टि से
| आत्म-दृष्ट्या (ātma-dṛṣṭyā) || with the vision of the self || आत्म दृष्टि से
|-
|-
| एव (eva) || indeed || वास्तव में
| एव (eva) || indeed || वास्तव में
|-
|-
| तिष्ठेत् (tiṣṭhet) || should remain || रहना चाहिए
| तिष्ठेत् (tiṣṭhet) || should stand || खड़ा रहे
|-
|-
| सुखयति (sukhayati) || brings joy || आनंदित करता है
| सुखयति (sukhayati) || gives joy || आनंद प्रदान करता है
|-
|-
| ननु (nanu) || indeed || निस्संदेह
| ननु (nanu) || indeed || वास्तव में
|-
|-
| निष्ठा (niṣṭhā) || steadfastness || स्थिरता
| निष्ठा (niṣṭhā) || steadfastness || स्थिरता
|-
|-
| ब्रह्मणि (brahmaṇi) || in Brahman || ब्रह्म में
| ब्रह्मणि (brahmaṇi) || in the Absolute || ब्रह्म में
|-
|-
| स्वानुभूत्या (svānubhūtyā) || through self-experience || स्वयं के अनुभव से
| स्व-अनुभूत्या (svānubhūtyā) || by self-realization || स्वानुभूति से
|-
|-
| हरति (harati) || dispels || दूर करता है
| हरति (harati) || removes || हटाता है
|-
|-
| परमविद्या (paramavidyā) || supreme knowledge || परम विद्या
| परम-विद्या (parama-vidyā) || supreme knowledge || परम विद्या
|-
|-
| आ-र्य-दुःखं (āryaduḥkhaṁ) || suffering caused || दुख
| कार्य-दुःखं (kārya-duḥkhaṁ) || resultant suffering || कार्य का दुःख
|-
|-
| प्रतीतम् (pratītam) || perceived || प्रतीत
| प्रतीतम् (pratītam) || recognized || मान्य
|}
|}


Line 82: Line 80:
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
|-
|-
| यतिः || तिष्ठेत् || आत्मदृष्ट्या || The ascetic should remain with self-realization. || संन्यासी आत्मदृष्टि से रहना चाहिए।
| यतिः || विहाय || असदनुसन्धिं || The ascetic abandons false association. || सन्यासी मिथ्या अनुबंधन को छोड़ देता है।
|-
| यतिः || तिष्ठेत || आत्मदृष्ट्या || The ascetic should stand in self-realization. || सन्यासी आत्मदृष्टि में खड़ा रहे।
|-
|-
| निष्ठा || सुखयति || ब्रह्मणि || Steadfastness in Brahman brings joy. || ब्रह्म में स्थिरता आनंद देती है।
| निष्ठा || हरति || कार्यदुःखं || Steadfastness removes resultant suffering. || स्थिरता कार्यदुःख को हटाती है।
|-
|-
| ब्रह्मणि निष्ठा || हरति || आ-र्य-दुःखं || Steadfastness in Brahman dispels perceived suffering. || ब्रह्म में स्थिरता प्रतीत दुख को दूर करती है।
| निष्ठा || सुखयति || स्वानुभूत्या || Steadfastness gives joy through self-realization. || स्थिरता स्वानुभूति से आनंद प्रदान करती है।
|}
|}


=== Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ) ===
=== Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ) ===
* [[yati|yati (यति)]]
* [[asadanusandhi|asadanusandhi (असदनुसन्धि)]]
* [[bandhahetu|bandhahetu (बन्धहेतु)]]
* [[ātma-dṛṣṭi|ātma-dṛṣṭi (आत्म-दृष्टि)]]
* [[ātmadṛṣṭi|ātmadṛṣṭi (आत्मदृष्टि)]]
* [[brahman|brahman (ब्रह्मणि)]]
* [[brahman|brahman (ब्रह्मण)]]
* [[parama-vidyā|parama-vidyā (परम-विद्या)]]


=== Categories (वर्गीकरण) ===
=== Categories (वर्गीकरण) ===
* Asceticism
* Self-realization
* Self-realization
* Steadfastness
* Liberation
* Spiritual steadfastness


=== Commentary (टीका) ===
=== Commentary (टीका) ===  
This verse underscores the essence of abandoning investigations that cause bondage for an ascetic. By affirming "I am" through ''ātmadṛṣṭi'' (self-realization), the ascetic gains steadfastness in ''brahman''. This inner firmness, achieved through ''svānubhūti'' (self-experience), brings joy and removes the ''pratīta duḥkha'' or perceived suffering linked with supreme knowledge. This illustrates the Vedantic emphasis on direct experience and self-realization for liberation. The verse inspires seekers to focus on internal realization rather than external searches for truth, highlighting the strength that comes from true knowledge and realization of Brahman.
In this verse, the *yati* (ascetic) is instructed to abandon any *asadanusandhi* (false associations) that lead to the *bandha-hetu* (cause of bondage). By adopting the right *ātma-dṛṣṭi* (vision of the self) and contemplating "I am" (*aham asmi*), a practitioner can remain rooted in the truth of their true nature. Through such *niṣṭhā* (steadfastness) in *brahman*, the *parama-vidyā* (supreme knowledge) is realized, and it is this true knowledge through *svānubhūti* (self-realization) that *harati* (removes) the perceived *duḥkha* (suffering). The verse underlines the inevitable joy and cessation of suffering that follow from unwavering dedication to self-knowledge.


'''
'''

Latest revision as of 13:06, 1 February 2025

Sloka 333

Sloka (श्लोक)

यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
स्वयमायामहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् ।
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ ३३३ ॥

पदच्छेद / Padaccheda

यतिः असत्अनुसन्धिं बन्ध-हेतुं विहाय
स्वयम् आयाम् अहम् अस्मि इति आत्म-दृष्ट्या एव तिष्ठेत् ।
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्व-अनुभूत्या
हरति परम-विद्या-कार्य-दुःखं प्रतीतम् ॥ ३३३ ॥

Transliteration (लिप्यांतरण)

yatiḥ asadanusandhiṁ bandha-hetuṁ vihāya
svayam āyām aham asmi iti ātma-dṛṣṭyai eva tiṣṭhet |
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati parama-vidyā-kārya-duḥkhaṁ pratītam || 333 ||

Translation (अनुवाद)

By leaving the false associations causing bondage, and standing firmly in self-realization, attachment to the true self erases perceived sufferings.

Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)

Sanskrit (संस्कृत) English Meaning (अर्थ) Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
यतिः (yatiḥ) the ascetic सन्यासी
असदनुसन्धिं (asadanusandhiṁ) false association मिथ्या अनुबंधन
बन्ध-हेतुं (bandha-hetuṁ) cause of bondage बंधन का कारण
विहाय (vihāya) having abandoned छोड़कर
स्वयम् (svayam) oneself स्वयं
आयाम् (āyām) length, span विस्तार
अहम् (aham) I मैं
अस्मि (asmi) am हूँ
इति (iti) thus इस प्रकार
आत्म-दृष्ट्या (ātma-dṛṣṭyā) with the vision of the self आत्म दृष्टि से
एव (eva) indeed वास्तव में
तिष्ठेत् (tiṣṭhet) should stand खड़ा रहे
सुखयति (sukhayati) gives joy आनंद प्रदान करता है
ननु (nanu) indeed वास्तव में
निष्ठा (niṣṭhā) steadfastness स्थिरता
ब्रह्मणि (brahmaṇi) in the Absolute ब्रह्म में
स्व-अनुभूत्या (svānubhūtyā) by self-realization स्वानुभूति से
हरति (harati) removes हटाता है
परम-विद्या (parama-vidyā) supreme knowledge परम विद्या
कार्य-दुःखं (kārya-duḥkhaṁ) resultant suffering कार्य का दुःख
प्रतीतम् (pratītam) recognized मान्य

कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples

कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples
कर्ता (Subject) क्रिया (Verb) विधान (Object) अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
यतिः विहाय असदनुसन्धिं The ascetic abandons false association. सन्यासी मिथ्या अनुबंधन को छोड़ देता है।
यतिः तिष्ठेत आत्मदृष्ट्या The ascetic should stand in self-realization. सन्यासी आत्मदृष्टि में खड़ा रहे।
निष्ठा हरति कार्यदुःखं Steadfastness removes resultant suffering. स्थिरता कार्यदुःख को हटाती है।
निष्ठा सुखयति स्वानुभूत्या Steadfastness gives joy through self-realization. स्थिरता स्वानुभूति से आनंद प्रदान करती है।

Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)

Categories (वर्गीकरण)

  • Self-realization
  • Liberation
  • Spiritual steadfastness

Commentary (टीका)

In this verse, the *yati* (ascetic) is instructed to abandon any *asadanusandhi* (false associations) that lead to the *bandha-hetu* (cause of bondage). By adopting the right *ātma-dṛṣṭi* (vision of the self) and contemplating "I am" (*aham asmi*), a practitioner can remain rooted in the truth of their true nature. Through such *niṣṭhā* (steadfastness) in *brahman*, the *parama-vidyā* (supreme knowledge) is realized, and it is this true knowledge through *svānubhūti* (self-realization) that *harati* (removes) the perceived *duḥkha* (suffering). The verse underlines the inevitable joy and cessation of suffering that follow from unwavering dedication to self-knowledge.