Sutra 5 2 1
Jump to navigation
Jump to search
Sutra 5_2_1
Original Text:
प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञापर्यनुयोजयोपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि
Word-by-Word Breakdown
| Sanskrit Term | Transliteration | Hindi Meaning | English Meaning |
|---|---|---|---|
| प्रतिज्ञाहानिः | pratijñā-hāniḥ | प्रतिज्ञा का त्याग – वाद में प्रतिज्ञा को छोड़ देना | Abandonment of the proposition |
| प्रतिज्ञान्तरम् | pratijñāntaram | दूसरी प्रतिज्ञा – नई या भिन्न प्रतिज्ञा प्रस्तुत करना | Substitution with another proposition |
| प्रतिज्ञाविरोधः | pratijñā-virodhaḥ | प्रतिज्ञा का विरोध – प्रतिज्ञा के विपरीत कथन करना | Contradiction of the proposition |
| प्रतिज्ञासंन्यासः | pratijñā-saṃnyāsaḥ | प्रतिज्ञा का त्याग – प्रतिज्ञा से स्पष्ट रूप से हटना | Explicit renunciation of the proposition |
| हेत्वन्तरम् | hetv-antaram | अन्य हेतु – भिन्न कारण प्रस्तुत करना | Introduction of another reason |
| अर्थान्तरम् | arthāntaram | अन्य अर्थ – विषय का परिवर्तन | Change of subject |
| निरर्थकम् | nirarthakam | निरर्थक – अर्थहीन कथन | Meaningless statement |
| अविज्ञातार्थम् | avijñāta-artham | अज्ञात अर्थ – जिसका अर्थ स्पष्ट नहीं | Statement with unknown meaning |
| अपार्थकम् | apārthakam | अप्रासंगिक – प्रसंग से बाहर कथन | Irrelevant statement |
| अप्राप्तकालम् | aprāpta-kālam | अनुचित समय – समय से पहले या बाद में कथन | Untimely statement |
| न्यूनम् | nyūnam | न्यून – आवश्यक तत्व की कमी | Incomplete statement |
| अधिकम् | adhikam | अधिक – अनावश्यक तत्व की अधिकता | Redundant statement |
| पुनरुक्तम् | punaruktam | पुनरुक्ति – एक ही बात का दोहराव | Repetition |
| अननुभाषणम् | ananubhāṣaṇam | उत्तर न देना – प्रतिवाद का जवाब न देना | Failure to reply |
| अज्ञानम् | ajñānam | अज्ञान – विषय की जानकारी का अभाव | Ignorance |
| अप्रतिभा | apratibhā | प्रत्युत्पन्नमतित्व का अभाव – त्वरित उत्तर देने में असमर्थता | Lack of ready wit |
| विक्षेपः | vikṣepaḥ | विषयांतर – विषय से भटकाव | Digression |
| मतानुज्ञा | mata-anujñā | प्रतिपक्ष के मत की स्वीकृति – विरोधी मत को मान लेना | Admission of opponent’s view |
| पर्यनुयोज्य | pary-anuyojya | उचित प्रश्न – उपयुक्त प्रश्न करना | Proper questioning |
| उपेक्षणम् | upekṣaṇam | उपेक्षा – आवश्यक बात की अनदेखी | Neglect |
| निरनुयोज्य | nir-anuyojya | अनुचित प्रश्न – अनुचित या अप्रासंगिक प्रश्न करना | Improper questioning |
| अनुयोगः | anuyogaḥ | प्रश्न – तर्कपूर्ण प्रश्न करना | Questioning |
| अपसिद्धान्तः | apasiddhāntaḥ | मिथ्या सिद्धांत – गलत निष्कर्ष | Erroneous conclusion |
| हेत्वाभासाः | hetvābhāsaḥ | कुतर्क – तर्क का आभास, परंतु वास्तविक तर्क नहीं | Fallacious reasons |
| निग्रहस्थानानि | nigrahasthānāni | निग्रह स्थान – वाद में हार के कारण | Points of defeat in debate |
Concept List
- प्रतिज्ञाहानिः (Abandonment of the proposition)
- प्रतिज्ञान्तरम् (Substitution with another proposition)
- प्रतिज्ञाविरोधः (Contradiction of the proposition)
- प्रतिज्ञासंन्यासः (Explicit renunciation of the proposition)
- हेत्वन्तरम् (Introduction of another reason)
- अर्थान्तरम् (Change of subject)
- निरर्थकम् (Meaningless statement)
- अविज्ञातार्थम् (Statement with unknown meaning)
- अपार्थकम् (Irrelevant statement)
- अप्राप्तकालम् (Untimely statement)
- न्यूनम् (Incomplete statement)
- अधिकम् (Redundant statement)
- पुनरुक्तम् (Repetition)
- अननुभाषणम् (Failure to reply)
- अज्ञानम् (Ignorance)
- अप्रतिभा (Lack of ready wit)
- विक्षेपः (Digression)
- मतानुज्ञा (Admission of opponent’s view)
- पर्यनुयोज्य (Proper questioning)
- उपेक्षणम् (Neglect)
- निरनुयोज्य (Improper questioning)
- अनुयोगः (Questioning)
- अपसिद्धान्तः (Erroneous conclusion)
- हेत्वाभासाः (Fallacious reasons)
- निग्रहस्थानानि (Points of defeat in debate)
Subject–Verb–Object Triples
- प्रतिज्ञाहानिः — causes — निग्रहस्थानानि
- प्रतिज्ञान्तरम् — causes — निग्रहस्थानानि
- प्रतिज्ञाविरोधः — causes — निग्रहस्थानानि
- प्रतिज्ञासंन्यासः — causes — निग्रहस्थानानि
- हेत्वन्तरम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अर्थान्तरम् — causes — निग्रहस्थानानि
- निरर्थकम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अविज्ञातार्थम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अपार्थकम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अप्राप्तकालम् — causes — निग्रहस्थानानि
- न्यूनम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अधिकम् — causes — निग्रहस्थानानि
- पुनरुक्तम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अननुभाषणम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अज्ञानम् — causes — निग्रहस्थानानि
- अप्रतिभा — causes — निग्रहस्थानानि
- विक्षेपः — causes — निग्रहस्थानानि
- मतानुज्ञा — causes — निग्रहस्थानानि
- पर्यनुयोज्य — causes — निग्रहस्थानानि
- उपेक्षणम् — causes — निग्रहस्थानानि
- निरनुयोज्य — causes — निग्रहस्थानानि
- अनुयोगः — causes — निग्रहस्थानानि
- अपसिद्धान्तः — causes — निग्रहस्थानानि
- हेत्वाभासाः — are — निग्रहस्थानानि
Triple Tables
Hindi
| विषय (S) | संबंध (V) | वस्तु (O) |
|---|---|---|
| प्रतिज्ञाहानिः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| प्रतिज्ञान्तरम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| प्रतिज्ञाविरोधः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| प्रतिज्ञासंन्यासः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| हेत्वन्तरम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अर्थान्तरम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| निरर्थकम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अविज्ञातार्थम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अपार्थकम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अप्राप्तकालम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| न्यूनम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अधिकम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| पुनरुक्तम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अननुभाषणम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अज्ञानम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अप्रतिभा | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| विक्षेपः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| मतानुज्ञा | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| पर्यनुयोज्य | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| उपेक्षणम् | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| निरनुयोज्य | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अनुयोगः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| अपसिद्धान्तः | कारण बनता है | निग्रहस्थानानि |
| हेत्वाभासाः | हैं | निग्रहस्थानानि |
English
| Subject (S) | Relation (V) | Object (O) |
|---|---|---|
| pratijñā-hāniḥ | causes | nigrahasthānāni |
| pratijñāntaram | causes | nigrahasthānāni |
| pratijñā-virodhaḥ | causes | nigrahasthānāni |
| pratijñā-saṃnyāsaḥ | causes | nigrahasthānāni |
| hetv-antaram | causes | nigrahasthānāni |
| arthāntaram | causes | nigrahasthānāni |
| nirarthakam | causes | nigrahasthānāni |
| avijñāta-artham | causes | nigrahasthānāni |
| apārthakam | causes | nigrahasthānāni |
| aprāpta-kālam | causes | nigrahasthānāni |
| nyūnam | causes | nigrahasthānāni |
| adhikam | causes | nigrahasthānāni |
| punaruktam | causes | nigrahasthānāni |
| ananubhāṣaṇam | causes | nigrahasthānāni |
| ajñānam | causes | nigrahasthānāni |
| apratibhā | causes | nigrahasthānāni |
| vikṣepaḥ | causes | nigrahasthānāni |
| mata-anujñā | causes | nigrahasthānāni |
| pary-anuyojya | causes | nigrahasthānāni |
| upekṣaṇam | causes | nigrahasthānāni |
| nir-anuyojya | causes | nigrahasthānāni |
| anuyogaḥ | causes | nigrahasthānāni |
| apasiddhāntaḥ | causes | nigrahasthānāni |
| hetvābhāsaḥ | are | nigrahasthānāni |
Translation/Explanation
Hindi
इस सूत्र में न्यायशास्त्र के अनुसार वाद-विवाद में हार के २४ प्रमुख कारणों का उल्लेख किया गया है, जिन्हें 'निग्रहस्थान' कहा जाता है। ये वे दोष हैं, जिनके कारण कोई पक्ष तर्क-वितर्क में पराजित माना जाता है, जैसे प्रतिज्ञा का त्याग, विरोधाभास, विषयांतर, अर्थहीन या अप्रासंगिक कथन, समय का अनुचित प्रयोग, उत्तर न देना, अज्ञान, कुतर्क आदि। इन सभी दोषों से बचना तर्कशास्त्र में आवश्यक है।
English
This sūtra enumerates the 24 principal grounds of defeat (nigrahasthāna) in debate according to Nyāya philosophy. These are the faults or errors due to which a participant is considered defeated in a rational discussion, such as abandoning the proposition, contradiction, changing the subject, making meaningless or irrelevant statements, untimely responses, failure to reply, ignorance, fallacious reasoning, and so on. Avoiding these faults is essential for sound argumentation in Nyāya logic.