Sloka 95
Sloka 95
Sloka (श्लोक)
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ॥ ९५ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
प्राणः अपान व्यान उदान समाना भवति असौ स्वयम् एव वृत्ति-भेदात् विकृति-भेदात् सुवर्ण सलिल इव अतः
Transliteration (लिप्यांतरण)
prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ | svayameva vṛttibhedād vikṛtibhedāt suvarṇasalilādivat || 95 ||
Translation (अनुवाद)
The prāṇa becomes different forms like apāna, vyāna, udāna, and samāna by itself due to differences in function and variation, just as gold and water take different forms.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| प्राणः (prāṇaḥ) | vital air | प्राण |
| अपान (apāna) | downward-moving air | अपान |
| व्यान (vyāna) | diffused air | व्यान |
| उदान (udāna) | upward-moving air | उदान |
| समाना (samāna) | balancing air | समाना |
| भवति (bhavati) | becomes | बनता है |
| असौ (asau) | this | यह |
| स्वयम् (svayam) | by itself | स्वयं |
| एव (eva) | indeed | ही |
| वृत्ति-भेदात् (vṛtti-bhedāt) | due to difference in function | वृत्ति के भेद से |
| विकृति-भेदात् (vikṛti-bhedāt) | due to difference in modification | विकृति के भेद से |
| सुवर्ण (suvarṇa) | gold | सोना |
| सलिल (salila) | water | पानी |
| इव (iva) | like | जैसा |
| अतः (ataḥ) | hence | अतः |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| प्राणः | भवति | अपान, व्यान, उदान, समाना | Prāṇa becomes apāna, vyāna, udāna, and samāna. | प्राण अपान, व्यान, उदान, और समाना बनता है। |
| असौ | भवति | सुवर्णसलिलादिवत | It becomes like gold and water. | यह सोने और पानी जैसा बनता है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Vital Energies
- Function and Modification
- Transformation
Commentary (टीका)
This verse elucidates the dynamic nature of *prāṇa*, highlighting its capacity to manifest into various forms namely *apāna*, *vyāna*, *udāna*, and *samāna*. Each form serves a distinct physiological and spiritual function, much like gold and water assume different shapes and states based on conditions. The underlying message is about adaptability and inherent diversification through intrinsic differences of *vṛtti* (functions) and *vikṛti* (modifications), illustrating a critical component of yogic and Vedantic teachings on the vital energies in the body.