Sloka 560
Sloka 560
Sloka (श्लोक)
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद् देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ॥ ५६ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवत् देह-इन्द्रिय-प्राण-धियां विनाशः न एव आत्मनः स्वस्य सत्-आत्मकस्य नन्दाकृतेः वृक्षवत् अस्ति च एषः
Transliteration (लिप्यांतरण)
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad dehendriya-prāṇa-dhiyāṁ vināśaḥ | naivātmaṇaḥ svasya sadātmakasya nandākṛter vṛkṣavad asti caiṣaḥ || 56 ||
Translation (अनुवाद)
The destruction of the body, senses, life-force, and mind is like that of the leaf, flower, and fruit; but not of the self, which is of the nature of truth, like the joy-creating tree.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| पत्रस्य (patrasya) | of the leaf | पत्ते का |
| पुष्पस्य (puṣpasya) | of the flower | फूल का |
| फलस्य (phalasya) | of the fruit | फल का |
| नाशवत् (nāśavad) | like the destruction | नाश की तरह |
| देह-इन्द्रिय-प्राण-धियां (deha-indriya-prāṇa-dhiyāṁ) | of the body, senses, life-force, and mind | शरीर, इन्द्रिय, प्राण, तथा मन का |
| विनाशः (vināśaḥ) | destruction | नाश |
| न (na) | not | नहीं |
| एव (eva) | indeed | वास्तव में |
| आत्मनः (ātmaṇaḥ) | of the self | आत्मा का |
| स्वस्य (svasya) | own | अपने |
| सत्-आत्मकस्य (sat-ātmakasya) | of the truth-natured | सत्य स्वरूप का |
| नन्दाकृतेः (nandākṛteḥ) | joy-creating | आनंदकारी |
| वृक्षवत् (vṛkṣavat) | like the tree | वृक्ष के समान |
| अस्ति (asti) | exists | होता है |
| च (ca) | and | और |
| एषः (eṣaḥ) | this | यह |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| देह, इन्द्रिय, प्राण, धियों | विनाशः | पत्र, पुष्प, फल के नाशवत् | The destruction of body, senses, life-force, mind is like that of the leaf, flower, and fruit. | शरीर, इन्द्रिय, प्राण, तथा मन का नाश पत्ते, फूल और फल के नाश के समान है। |
| आत्मनः | न अस्ति | विनाशः | There is no destruction for the self. | आत्मा का नाश नहीं होता। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Impermanence
- Eternal Self
- Vedantic Philosophy
Commentary (टीका)
This verse emphasizes the contrast between the perishable and the imperishable elements of existence. The deha (body), indriya (senses), prāṇa (life-force), and dhī (mind) are subject to destruction, akin to how leaves, flowers, and fruits of a tree perish. However, the ātman (self), characterized as sat (eternal truth) and nandākṛti (joy-creating), remains unaffected by this cycle of decay. This sloka underscores a central theme of Vedantic philosophy, highlighting the eternal nature of the ātman and encouraging seekers to transcend identification with the temporary physical and mental domains.