Sloka 501
Sloka 501
Sloka (श्लोक)
उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते । स एव जीर्यन्म्रियते सदाहं कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ ५0१ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
उपाधिः आयाति
सः एव गच्छति
सः एव कर्माणि करोति
भुङ्क्ते
सः एव जीर्यन् मृत्यते
सदा अहं
कुल-आद्रिवत्
निश्चलः एव संस्थितः
Transliteration (लिप्यांतरण)
upādhiḥ āyāti sa eva gacchati
sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte
sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ
kula-adrivat niścala eva saṃsthitaḥ || 501 ||
Translation (अनुवाद)
The sole entity acquires attributes, moves, acts, experiences, ages, and dies, remaining eternally unchanging like a mountain.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| उपाधिः (upādhiḥ) | attribute | उपाधि/गुण |
| आयाति (āyāti) | comes | आता है |
| सः (saḥ) | he/that | वह |
| एव (eva) | alone | ही |
| गच्छति (gacchati) | goes | जाता है |
| सः (saḥ) | he/that | वह |
| एव (eva) | alone | ही |
| कर्माणि (karmāṇi) | actions | कर्म |
| करोति (karoti) | does | करता है |
| भुङ्क्ते (bhuṅkte) | experiences | अनुभव करता है |
| सः (saḥ) | he/that | वह |
| एव (eva) | alone | ही |
| जीर्यन् (jīryan) | aging | वृद्ध होता |
| मृत्यते (mriyate) | dies | मरता है |
| सदा (sadā) | always | हमेशा |
| अहं (ahaṁ) | I/self | मैं |
| कुल-आद्रिवत् (kula-adrivat) | like a great mountain | पर्वत के समान |
| निश्चलः (niścalaḥ) | unchanging | अचल |
| एव (eva) | alone | ही |
| संस्थितः (saṃsthitaḥ) | remains | स्थित है |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| सः | आयाति | उपाधिः | He acquires attributes. | वह उपाधियाँ प्राप्त करता है। |
| सः | गच्छति | (निष्पाद्य) | He moves. | वह चलता है। |
| सः | करोति | कर्माणि | He performs actions. | वह कर्म करता है। |
| सः | भुङ्क्ते | (फल) | He experiences results. | वह फल भोगता है। |
| सः | जीर्यन् | एवं | He ages. | वह वृद्ध होता है। |
| सः | मृत्यते | एवं | He dies. | वह मरता है। |
| अहम् | संस्थितः | निश्चलः कूलद्रिवत् | I remain eternally unchanging like a mountain. | मैं पर्वत की तरह अचल रहता हूँ। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Identity
- Impermanence
- Spiritual Wisdom
Commentary (टीका)
This sloka delineates the metaphor of the self undergoing continuous cycles of change through acquiring attributes (upādhi) and performing actions (karman), while the fundamental essence remains eternally unmovable akin to a mountain (kula-adrivat). It highlights the Vedantic idea of the temporal self actively engaging in worldly experiences and transformations—aging, dying—while the true self (ātmā) or the "I" ('ahaṃ') remains constant. Here, the mountain symbolizes steadiness amidst dynamic fluctuations, emphasizing the distinction between transient phenomena and the unchanging reality.