Sloka 434
Sloka 434
Sloka (श्लोक)
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयात्मनि । उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३४ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
इष्ट-अनिष्ट-अर्थ-सम्प्राप्तौ
समदर्शितया-आत्मनि
उभयत्र-अविकारित्वं
जीवन्मुक्तस्य-लक्षणम्
Transliteration (लिप्यांतरण)
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayātmani |
ubhayatrāvikāritvaṁ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434 ||
Translation (अनुवाद)
The equanimity in desirable and undesirable situations, along with non-reactiveness, characterizes a liberated soul.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| इष्ट (iṣṭa) | desirable | वांछनीय |
| अनिष्ट (aniṣṭa) | undesirable | अवांछनीय |
| अर्थ (artha) | matters | बातें |
| सम्प्राप्तौ (samprāptau) | in obtaining | प्राप्ति में |
| समदर्शितया (samadarśitayā) | with equanimity | समदृष्टि से |
| आत्मनि (ātmani) | in oneself | आत्मा में |
| उभयत्र (ubhayatra) | in both | दोनों में |
| अविकारित्वं (avikāritvaṁ) | non-reactiveness | अपरिवर्तनशीलता |
| जीवन्मुक्तस्य (jīvanmuktasya) | of the liberated soul | जीवित मुक्त के |
| लक्षणम् (lakṣaṇam) | characteristic | लक्षण |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| जीवन्मुक्तस्य | लक्षणम् | अविकारित्वं | (Non-reactiveness) is the characteristic of a liberated soul. | (अपरिवर्तनशीलता) एक जीवित मुक्त का लक्षण है। |
| जीवन्मुक्तस्य | लक्षणम् | समदर्शितया | (Equanimity) is the characteristic of a liberated soul. | (समदृष्टि) एक जीवित मुक्त का लक्षण है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Equanimity
- Liberation
- Non-reactiveness
Commentary (टीका)
This verse highlights the qualities of a *jīvanmukta*, or one who is liberated while living. A truly liberated individual maintains equanimity, showing an even mind when faced with both desirable (*iṣṭa*) and undesirable (*aniṣṭa*) situations, and remains unaffected by changing circumstances. This detachment and steady-mindedness, or *avikāritva*, marks the hallmark of enlightenment. It points to an advanced state where an individual transcends emotional fluctuations despite life's dualities. Such equanimity is central to Vedāntic philosophy, which emphasizes internal liberation over external conditions.