Sloka 409
Sloka 409
Sloka (श्लोक)
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसं बन्धदूरम् । निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४०९ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
प्रकृति-विकृति-शून्यम् भावना-तीत-भावम् समरसम-समानम् मानसम् बन्ध-दूरम् । निगम-वचन-सिद्धम् नित्यम् अस्मत्-प्रसिद्धम् हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णम् समाधौ ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
prakṛti-vikṛti-śūnyaṁ bhāvanātīta-bhāvam samarasa-samaanaṁ mānasaṁ bandha-dūram | nigama-vacana-siddhaṁ nityam asmat-prasiddhaṁ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṁ samādhau || 409 ||
Translation (अनुवाद)
The wise contemplate the complete Brahman, free from modifications and duality, ever renowned in our hearts, in the state of deep meditation.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| प्रकृति-विकृति-शून्यम् (prakṛti-vikṛti-śūnyam) | devoid of nature and change | प्रकृति और विकृति से शून्य |
| भावना-तीत-भावम् (bhāvanātīta-bhāvam) | beyond thoughts and emotions | भावना से परे भाव |
| समरसम-समानम् (samarasa-samaanam) | equal and homogeneous | समान और समरस |
| मानसम् (mānasam) | mental | मानसिक |
| बन्ध-दूरम् (bandha-dūram) | far from bondage | बन्धन से दूर |
| निगम-वचन-सिद्धम् (nigama-vacana-siddham) | established by the words of scriptures | शास्त्रवचन से सिद्ध |
| नित्यम् (nityam) | eternal | नित्य |
| अस्मत्-प्रसिद्धम् (asmat-prasiddham) | well-known to us | हमारे लिए प्रसिद्ध |
| हृदि (hṛdi) | in the heart | हृदय में |
| कलयति (kalayati) | contemplate | मनन करता है |
| विद्वान् (vidvān) | wise person | विद्वान व्यक्ति |
| ब्रह्म (brahma) | Brahman | ब्रह्म |
| पूर्णम् (pūrṇam) | complete | पूर्ण |
| समाधौ (samādhau) | in meditation | समाधि में |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| विद्वान् | कलयति | ब्रह्म पूर्णम् समाधौ | The wise contemplate the complete Brahman in meditation. | विद्वान् समाधि में पूर्ण ब्रह्म का ध्यान करते हैं। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Meditation
- Brahman
- Vedanta
Commentary (टीका)
This verse highlights the deep meditation practice where the vidvān, or wise individual, contemplates brahma, the unchanging and eternal reality. This brahma is described as free from prakṛti (nature) and vikṛti (modification), transcending all mental constructs and emotions, and remaining homogeneous and far from worldly bondage. Established through nigama (Vedic scriptures) and eternally present, this brahman is well-known and revealed in the hṛdi (heart). The verse underscores the importance of deep samādhi, where the seeker realizes the completeness and omnipresence of the ultimate reality, leading to liberation.