Sloka 404
Sloka 404
Sloka (श्लोक)
न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ ४०४ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
न हि अस्ति विश्वम् परतत्त्वबोधात्
सत् आत्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।
काल त्रये न अपि अह रीक्षितः गुणे
न हि अम्बु-बिन्दुः मृग-तृष्णिकायाम् ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
na hyasti viśvaṁ paratattvabodhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |
kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe
na hyambubindur mṛgatṛṣṇikāyām || 404 ||
Translation (अनुवाद)
The universe does not exist in the realization of the ultimate truth, which is the changeless Self in Brahman. Even in the three phases of time, no qualities are perceived, just as a water drop does not exist in a mirage.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| न (na) | not | नहीं |
| हि (hi) | indeed | वास्तव में |
| अस्ति (asti) | exists | है |
| विश्वम् (viśvam) | universe | विश्व |
| परतत्त्वबोधात् (paratattvabodhāt) | from the realization of the ultimate truth | परम तत्व की अनुभूति से |
| सत् आत्मनि (sat ātmani) | in the true Self | सत्य आत्मा में |
| ब्रह्मणि (brahmaṇi) | in Brahman | ब्रह्म में |
| निर्विकल्पे (nirvikalpe) | changeless | निर्विकल्प |
| काल (kāla) | time | समय |
| त्रये (traye) | in three | तीनों में |
| न (na) | not | नहीं |
| अपि (api) | even | भी |
| अह (aha) | are discovered | देखे जाते हैं |
| रीक्षितः (rīkṣitaḥ) | perceived | धारण किए हुए |
| गुणे (guṇe) | qualities | गुण |
| न (na) | not | नहीं |
| हि (hi) | indeed | वास्तव में |
| अम्बु (ambu) | water | पानी |
| बिन्दुः (binduḥ) | drop | बूँद |
| मृग-तृष्णिकायाम् (mṛga-tṛṣṇikāyām) | in a mirage | मृगतृष्णा में |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| विश्वम् | अस्ति | न | The universe does not exist. | विश्व अस्तित्व में नहीं है। |
| गुणे | रीक्षितः | अह न अपि | Qualities are not perceived (even in three times). | गुण कभी भी दरशाए नहीं जाते। |
| अम्बु-बिन्दुः | अस्ति | न | The water drop does not exist (in a mirage). | मृगतृष्णा में पानी की बूँद नहीं होती। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Vedanta
- Illusion
- Ultimate Truth
Commentary (टीका)
This verse emphasizes the non-existence of the universe upon realizing the ultimate truth, paratattva, which is the true unchanging Self, sat ātman, within Brahman, nirvikalpa. It uses the analogy of a mirage, which appears real but isn't, to describe how qualities or attributes, guṇas, do not exist in the timeless reality, just as a bindu (drop) of water does not exist in a mṛgatṛṣṇikā (mirage). This encapsulates the illusory nature of the phenomenal world in contrast to the immutable, absolute reality.