Sloka 387
Sloka 387
Sloka (श्लोक)
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विफिन्नम् । भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ ३८७ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
यत्र भ्रान्त्या कल्पितम्
तद्विवेके
तत्तन्मात्रम्
नैव तस्मात् विभिन्नम्
भ्रान्तेः नाशे
भाति दृष्टा हितत्त्वम्
रज्जुः तद्वत् विश्वम् आत्मस्वरूपम्
Transliteration (लिप्यांतरण)
yatra bhrāntyā kalpitaṁ tad viveke
tattanmātraṁ naiva tasmād vibhinnaṁ |
bhrānteḥ nāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṁ
rajjus tadvad viśvam ātma-svarūpam || 387 ||
Translation (अनुवाद)
Wherever something is imagined due to illusion, in the light of discrimination, it is seen not different from that base; upon the destruction of the illusion, reality shines forth, like a rope appearing as the world in one's true self-nature.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| यत्र (yatra) | where | जहाँ |
| भ्रान्त्या (bhrāntyā) | through illusion | भ्रान्ति के कारण |
| कल्पितम् (kalpitam) | imagined | कल्पित |
| तत् (tat) | that | वह |
| विवेके (viveke) | through discrimination | विवेक द्वारा |
| तत्तन्मात्रम् (tattanmātram) | only that | उसका मात्र |
| नैव (naiva) | not at all | बिलकुल नहीं |
| तस्मात् (tasmāt) | than that | उससे |
| विभिन्नम् (vibhinnaṁ) | different | भिन्न |
| भ्रान्तेः (bhrānteḥ) | of illusion | भ्रान्ति का |
| नाशे (nāśe) | in the destruction | नाश में |
| भाति (bhāti) | shines | प्रकट होती है |
| दृष्टा (dṛṣṭā) | seen as | देखा जाता है |
| हितत्त्वम् (hitattvaṁ) | reality | वास्तविकता |
| रज्जुः (rajjus) | rope | रस्सी |
| तद्वत् (tadvat) | like that | उसी प्रकार |
| विश्वम् (viśvam) | the world | विश्व |
| आत्मस्वरूपम् (ātma-svarūpam) | one's true self's nature | आत्मा का स्वरूप |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| भ्रान्त्या कल्पितम् | विभिन्नम् नैव | तस्मात् | The imagined is not different from that base. | भ्रान्ति से कल्पित वस्तु उससे भिन्न नहीं है। |
| भ्रान्तेः | नाशे | भाति | Upon the destruction of illusion, reality shines. | भ्रान्ति के नाश पर वास्तविकता प्रकट होती है। |
| विश्वम् | आत्मस्वरूपम् | आदिशत् | The world is one's true self-nature like a rope. | विश्व आत्मा के स्वरूप में है जैसे रस्सी। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Illusion
- Discrimination
- Self-Realization
- Non-duality
Commentary (टीका)
This verse from a Vedantic perspective highlights the difference between illusion ('bhrānti') and reality ('tattva'). Like mistaking a rope ('rajjus') for a snake due to illusion, the world ('viśvam') is perceived as separate from one's true nature ('ātma-svarūpa') during ignorance. But through discrimination ('viveka'), it is understood that these imaginations do not differ from their substrate. When the illusion is destroyed, the true nature shines forth, mirroring how reality can be misapprehended due to the veil of ignorance. This analogy serves to remind spiritual seekers of the ultimate unity underlying apparent diversity.