Sloka 306
Sloka 306
Sloka (श्लोक)
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोर् आनन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः । नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ ३०६ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
सदैकरूपस्य चिदात्मनः विभोः आनन्दमूर्तेः अनवद्यकीर्तेः । न एव अन्यथा क्वापि अविकारिणः ते विना अहम् अध्यासम् अमुष्य संसृतिः ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
sadaikarūpasya cidātmano vibhor ānandamūrter anavadyakīrteḥ | naivānyathā kvāpy avikāriṇas te vināham adhyāsam amuṣya saṁsṛtiḥ || 306 ||
Translation (अनुवाद)
There is no transmigration for the ever-uniform, conscious, and infinite Self, the embodiment of bliss and without blemish, except through the misapprehension of 'I'.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| सदा-एक-रूपस्य (sadaika-rūpasya) | of the ever-uniform | सदैव एक रूप वाले |
| चित्-आत्मनः (cid-ātmanaḥ) | of the conscious Self | चेतन आत्मा के |
| विभोः (vibhoḥ) | the infinite | सर्वव्यापक |
| आनन्द-मूर्तेः (ānanda-mūrteḥ) | embodiment of bliss | आनन्द के मूर्त रूप |
| अनवद्य-कीर्तेः (anavadya-kīrteḥ) | without blemish | निर्दोष कीर्ति वाले |
| न (na) | not | नहीं |
| एवं (evam) | thus | इस प्रकार |
| अन्यथा (anyathā) | otherwise | अन्यथा |
| क्वापि (kvāpi) | anywhere | कहीं भी |
| अविकारिणः (avikāriṇaḥ) | of the unchanging | अपरिवर्तनशील के |
| ते (te) | your | तुम्हारी |
| विना (vinā) | without | बिना |
| अहम् (aham) | I | मैं |
| अध्यासम् (adhyāsam) | misapprehension | भ्रान्ति |
| अमुष्य (amuṣya) | of that | उसका |
| संसृतिः (saṁsṛtiḥ) | transmigration | संसृति |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| अविकारिणः चिदात्मनः | न | संसृतिः | There is no transmigration for the unchanging Self. | अपरिवर्तनशील आत्मा के लिए कोई संसृति नहीं है। |
| संसृतिः | एव | विनाहम् अध्यासम् | Transmigration occurs only due to the misapprehension of 'I'. | संसृति केवल 'मैं' की भ्रान्ति के कारण होती है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Consciousness
- Bliss
- Misapprehension
- Transmigration
Commentary (टीका)
The sloka addresses a foundational concept in Vedanta – the nature of the *Ātman* (Self) and the role of *adhyāsa* (superimposition or misapprehension) in the cycle of *saṁsṛti* (transmigration). The *Ātman* is described as *sadaikarūpa* (ever-uniform), *cidātman* (conscious Self), and *vibhu* (infinite), emphasizing its unchanging, ever-blissful and pure essence. However, despite its innate perfection, the illusion of transmigration occurs only when the ego ('I'-sense) misidentifies with temporal associations, clouding the truth of the Self. By transcending this *adhyāsa*, one can realize their true, unblemished nature, free from the limitations of *saṁsāra*.