Sloka 30
Sloka 30
Sloka (श्लोक)
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलीलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ ३० ॥
पदच्छेद / Padaccheda
- एतयोः - मन्दता - यत्र - विरक्तत्वम् - उमुक्षयोः - मरौ - सलीलवत् - तत्र - शमादेः - भान-मात्रता
Transliteration (लिप्यांतरण)
etayoḥ mandatā yatra viraktatvam umukṣayoḥ | marau salīlavat tatra śamāder bhāna-mātratā || 30 ||
Translation (अनुवाद)
Where the dispassion and longing for liberation are weak, calmness and similar virtues hold mere superficial appearance like water in a mirage.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| एतयोः (etayoḥ) | of these two | इन दोनों का |
| मन्दता (mandatā) | weakness | मन्दता |
| यत्र (yatra) | where | जहाँ |
| विरक्तत्वम् (viraktatvam) | dispassion | वैराग्य |
| उमुक्षयोः (umukṣayoḥ) | and longing for liberation | और मुक्ति की इच्छा |
| मरौ (marau) | in the desert | मरुस्थल में |
| सलीलवत् (salīlavat) | like water | जल के समान |
| तत्र (tatra) | there | वहाँ |
| शमादेः (śamādeḥ) | of calmness and other virtues | शम आदि का |
| भान-मात्रता (bhāna-mātratā) | mere appearance | मात्र नाम |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| मन्दता | यत्र | विरक्तत्वम् उमुक्षयोः | Where there is weakness | जहाँ वैराग्य और मुक्ति की इच्छा में मन्दता है। |
| शमादेः | भान-मात्रता | तत्र | There is mere appearance of calmness and other virtues | वहाँ शांति आदि गुणों का केवल बाहरी रूप होता है। |
| मरौ | सलीलवत् | तत्कारण | In the desert, like water | मरुस्थल में, जल के समान कारण से। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Dispassion
- Liberation
- Illusion
Commentary (टीका)
This verse elucidates the conditional nature of virtues like *śama* (calmness) and others in the absence or weakness of *viraktatva* (dispassion) and *mumukṣutva* (longing for liberation). It draws an analogy to a mirage in a desert, suggesting that without a strong foundation in dispassion and the desire for liberation, virtues may appear to exist but lack true substance. This highlights the importance of cultivating genuine freedom from worldly attachments and yearning for liberation to realize authentic spiritual growth.