Sloka 29

From IKS BHU
Jump to navigation Jump to search

Sloka 29

Sloka (श्लोक)

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ २९ ॥

पदच्छेद / Padaccheda

वैराग्यं

मुमुक्षुत्वं
तीव्रं
यस्य
तु
विद्यते
तस्मिन्नेव
अर्थवन्तः
स्युः
फलवन्तः
शम-आदयः

Transliteration (लिप्यांतरण)

vairāgyaṁ ca mumukṣutvaṁ tīvraṁ yasya tu vidyate ।
tasminnevār'thavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ ॥ 29 ॥

Translation (अनुवाद)

The virtues like peace and others are meaningful and fruitful only in one who possesses intense dispassion and desire for liberation.

Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)

Sanskrit (संस्कृत) English Meaning (अर्थ) Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
वैराग्यम् (vairāgyaṁ) dispassion वैराग्य
च (ca) and और
मुमुक्षुत्वम् (mumukṣutvaṁ) desire for liberation मुक्ति की इच्छा
तीव्रं (tīvraṁ) intense तीव्र
यस्य (yasya) whose जिसका
तु (tu) indeed/but परंतु
विद्यते (vidyate) exists होता है
तस्मिन्नेव (tasminneva) in him only उसी में
अर्थवन्तः (arthavantaḥ) meaningful अर्थयुक्त
स्युः (syuḥ) are हैं
फलवन्तः (phalavantaḥ) fruitful फलयुक्त
शम-आदयः (śamādayaḥ) peace and others शम आदि

कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples

कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples
कर्ता (Subject) क्रिया (Verb) विधान (Object) अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
शम-आदयः (peace and others) स्युः (are) अर्थवन्तः (meaningful) Peace and other virtues are meaningful. शम और अन्य गुण अर्थपूर्ण होते हैं।
शम-आदयः (peace and others) स्युः (are) फलवन्तः (fruitful) Peace and other virtues are fruitful. शम और अन्य गुण फलप्रद होते हैं।
(Implied: Qualifier) विद्यते (exist) तस्मिन्नेव (in him alone) (Virtues are) in him alone. (गुण) उसी में होते हैं।

Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)

Categories (वर्गीकरण)

  • Dispassion
  • Liberation
  • Spiritual Qualities

Commentary (टीका)

This sloka emphasizes the necessity of intense dispassion (vairāgya) and desire for liberation (mumukṣutva) for the virtues like peace (śama) and others to be meaningful and fruitful. Without the foundation of vairāgya and mumukṣutva, spiritual practices may not yield the desired results. Only in a person with these qualities do the virtues such as śama truly flourish and bear fruit, leading to genuine spiritual progress. The verse underscores the need for inner transformation and dedication to achieve liberation.