Sloka 251
Sloka 251
Sloka (श्लोक)
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५१ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
मृत्-कार्यं सकलं घट-आदि सततं मृत्-मात्रम् एव आहितं तद्वत् सत्त्व-ज-नितं सत्-आत्मकम् इदं सत्-मात्रम् एव अखिलम् यस्मात् न अस्ति सतः परं किमपि तत् सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात् त्वं असि प्रशान्तम् अमलम् ब्रह्म अद्वयं यत् परम्
Transliteration (लिप्यांतरण)
mṛt-kāryaṁ sakalaṁ ghaṭādi satataṁ mṛn-mātram eva āhitaṁ tadvat sat-ja-nitaṁ sat-ātmakam idaṁ san-mātram eva akhilam yasmāt na asti sataḥ paraṁ kimapi tat satyaṁ sa ātmā svayaṁ tasmāt tat tvam asi praśāntam amalam brahma advayaṁ yat param
Translation (अनुवाद)
Just as all earthenware like pots are essentially clay, everything born of existence is essentially existence itself. There is nothing beyond existence, and that truth is the self. Therefore, you are that peaceful, pure, non-dual supreme Brahman.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| मृत्कार्यं (mṛt-kāryaṁ) | products of clay | मिट्टी के उत्पाद |
| सकलं (sakalaṁ) | all | समस्त |
| घटादि (ghaṭādi) | pots, etc. | घड़ा आदि |
| सततम् (satatam) | always | सदा |
| मृन्मात्रम् (mṛn-mātram) | merely clay | केवल मिट्टी |
| एव (eva) | indeed | ही |
| आहितम् (āhitam) | infused | समाहित |
| तद्वत् (tadvat) | similarly | उसी प्रकार |
| सत्त्वज (sattva-ja) | born of existence | सत् से उत्पन्न |
| नितम् (nitam) | become | बना |
| सत्-आत्मकम् (sat-ātmakam) | of the nature of existence | अस्तित्वस्वरूप |
| इदम् (idam) | this | यह |
| सत्-मात्रम् (san-mātram) | merely existence | केवल अस्तित्व |
| एव (eva) | indeed | ही |
| अखिलम् (akhilam) | entire | पूर्ण |
| यस्मात् (yasmāt) | because | चूंकि |
| न (na) | not | नहीं |
| अस्ति (asti) | is | है |
| सतः (sataḥ) | than existence | अस्तित्व से |
| परम् (param) | beyond | परे |
| किमपि (kimapi) | anything | कुछ भी |
| तत् (tat) | that | वह |
| सत्यं (satyaṁ) | truth | सत्य |
| सः (saḥ) | he | वह |
| आत्मा (ātmā) | self | आत्मा |
| स्वयं (svayaṁ) | oneself | स्वयं |
| तस्मात् (tasmāt) | therefore | अतः |
| त्वं (tvam) | you | तुम |
| असि (asi) | are | हो |
| प्रशान्तम् (praśāntam) | tranquil | शांत |
| अमलम् (amalam) | pure | निर्मल |
| ब्रह्म (brahma) | brahman | ब्रह्म |
| अद्वयम् (advayam) | non-dual | अद्वितीय |
| यत् (yat) | which | जो |
| परम् (param) | supreme | सर्वोच्च |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| सकलं (all) | आहितम् (infused) | मृन्मात्रम् (merely clay) | All is merely clay. | सब कुछ केवल मिट्टी है। |
| संसारम् (world) | सत् (existence) | आत्मकम् (nature) | The world is of the nature of existence. | संसार अस्तित्व का स्वरूप है। |
| आत्मा (self) | अस्ति (is) | सत्यं (truth) | The self is the truth. | आत्मा सत्य है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Existence
- Non-duality
- Vedanta
Commentary (टीका)
This verse draws a parallel between the pervasive presence of clay in all earthenware and the omnipresence of sat or existence in the universe. Just as a pot is nothing but clay, everything that is perceived is essentially existence itself, *sat-mātram*. The verse culminates in the profound declaration of tat tvam asi—"You are That," identifying the individual self with the ultimate reality, Brahman. This non-dualistic insight emphasizes that beyond the various forms of existence, there is an essential, unchanging truth. Recognizing this identity results in enlightenment and liberation, portraying ātman as pure, peaceful, and non-dual. The assertion encourages seekers to look beyond the superficiality of form to the underlying reality of being.