Sloka 185
Sloka 185
Sloka (श्लोक)
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः । ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८५ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
अनुव्रजत् चित् प्रतिबिम्ब शक्तिः
विज्ञान संज्ञः प्रकृतेः विकारः ।
ज्ञान क्रियावान् अहम इति अजस्रं
देह इन्द्रिय आदिषु अभिमन्यते भृशम् ॥ १८५ ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
anuvrajat cit-pratibimba-śaktiḥ
vijñāna-saṃjñaḥ prakṛter vikāraḥ |
jñāna-kriyāvān aham iti ajasraṃ
deha-indriya-ādiṣu abhimanyate bhṛśam || 185 ||
Translation (अनुवाद)
The reflection of consciousness follows the subtle intellect and constantly identifies strongly with the body, senses, etc., as "I" endowed with knowledge and action.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| अनुव्रजत् (anuvrajat) | following | अनुगमन करते हुए |
| चित् (cit) | consciousness | चेतना |
| प्रतिबिम्ब (pratibimba) | reflection | प्रतिबिम्ब |
| शक्तिः (śaktiḥ) | power | शक्ति |
| विज्ञान (vijñāna) | subtle intellect | सूक्ष्म बुद्धि |
| संज्ञः (saṃjñaḥ) | identified as | के रूप में पहचाना गया |
| प्रकृतेः (prakṛteḥ) | of nature | प्रकृति का |
| विकारः (vikāraḥ) | modification | विकार |
| ज्ञान (jñāna) | knowledge | ज्ञान |
| क्रिया (kriyā) | action | क्रिया |
| वान् (vān) | endowed with | सम्पन्न |
| अहम् (aham) | I | मैं |
| इति (iti) | thus | इस प्रकार |
| अजस्रं (ajasraṃ) | constantly | निरंतर |
| देह (deha) | body | शरीर |
| इन्द्रिय (indriya) | senses | इन्द्रिय |
| आदि (ādi) | etc. | आदि |
| अभिमन्यते (abhimanyate) | identifies | अभिमान करता है |
| भृशम् (bhṛśam) | strongly | प्रबलता से |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| चित् प्रतिबिम्ब शक्तिः | अभिमन्यते | देह इन्द्रिय आदि | The reflection of consciousness identifies with the body, senses, etc. | चेतना का प्रतिबिम्ब शरीर, इन्द्रिय आदि के साथ अभिमान करता है। |
| विज्ञान संज्ञः | अनुव्रजत् | प्रकृतेः विकारः | Identified as subtle intellect, it follows the modification of nature. | सूक्ष्म बुद्धि के रूप में पहचान कर, यह प्रकृति के विकार का अनुसरण करता है। |
| ज्ञान क्रियावान् | अयम् | अहम् इति अजस्रं | (He) endowed with knowledge and action, constantly as 'I' |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
- caitanya-pratibimba (चैतन्य-प्रतिबिम्ब)
- vijñāna (विज्ञान)
- prakṛti-vikāra (प्रकृति-विकार)
- ahaṅkāra (अहंकार)
Categories (वर्गीकरण)
- Ego
- Self-identification
- Consciousness
Commentary (टीका)
This verse describes the process of self-identification through the lens of *caitanya* or consciousness. It explains that the reflection of *cit* follows the subtle aspect of intellect (*vijñāna*) and mistakenly identifies with the modifications of nature (*prakṛti-vikāra*). The repeated identification with body, senses, and intellect as "I" results in the experience of individuality, which forms the crux of *ahaṅkāra*, or ego. This concept is pivotal in Vedantic teachings, as understanding and transcending this identification is seen as a path to liberation. By recognizing the persistent action of this identification, practitioners are encouraged to discern the true self, which is beyond the modifications of nature.