Sloka 166
Sloka 166
Sloka (श्लोक)
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः । यस्मात्किंचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६६ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
न एव आत्मा अपि प्राणमयः वायुविकारः गन्ता-आगन्ता वायुः वत् अन्तः बहिः एषः यस्मात् किंचित् क्वापि न वेत्ति इष्टम् अनिष्टम् स्वम् वा अन्यं वा किंचन नित्यम् परतन्त्रः
Transliteration (लिप्यांतरण)
naivātmāpi prāṇamayo vāyu-vikāraḥ gāntāgāntā vāyuvad antarbahireṣaḥ | yasmāt kiṁcit kvāpi na vetti iṣṭam aniṣṭaṁ svaṁ vānyam vā kiñcana nityaṁ paratantraḥ || 166 ||
Translation (अनुवाद)
The soul, although subtler than air and pervading everywhere, neither knows what is desirable or undesirable, nor possesses autonomy, always dependent.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| न (na) | not | नहीं |
| एव (eva) | indeed | वास्तव में |
| आत्मा (ātmā) | soul | आत्मा |
| अपि (api) | even | भी |
| प्राणमयः (prāṇamayaḥ) | made of breath | प्राणमय |
| वायुविकारः (vāyu-vikāraḥ) | a modification of air | वायु का परिवर्तन |
| गन्ता-आगन्ता (gantā-āgantā) | going and coming | जाने और आने वाला |
| वायुः (vāyuḥ) | air | वायु |
| वत् (vat) | like | समान |
| अन्तः (antaḥ) | inside | भीतर |
| बहिः (bahiḥ) | outside | बाहर |
| एषः (eṣaḥ) | this | यह |
| यस्मात् (yasmāt) | because | क्योंकि |
| किंचित् (kiṁcit) | anything | कुछ भी |
| क्वापि (kvāpi) | anywhere | कहीं भी |
| न (na) | not | नहीं |
| वेत्ति (vetti) | knows | जानता है |
| इष्टम् (iṣṭam) | desirable | वांछित |
| अनिष्टम् (aniṣṭam) | undesirable | अवांछित |
| स्वम् (svam) | own | अपना |
| वा (vā) | or | या |
| अन्यं (anyam) | others | अन्य |
| किंचन (kiñcana) | anything | कुछ भी |
| नित्यम् (nityam) | always | सदा |
| परतन्त्रः (paratantraḥ) | dependent | परतंत्र |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| आत्मा | न वेत्ति | इष्टम् वा अनिष्टम् | The soul does not know the desirable or undesirable. | आत्मा वांछित या अवांछित को नहीं जानता। |
| आत्मा | न वेत्ति | स्वं वा अन्यं | The soul does not know itself or others. | आत्मा अपने या दूसरों को नहीं जानता। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Dependence
- Knowledge
- Self
Commentary (टीका)
This *śloka* delves deep into the nature of the *ātmā* (soul), emphasizing its inherent nature of being like air, pervasive yet not autonomous. It indicates that the soul is as subtle as the air, moving in and out, without ultimate awareness of what is considered desirable (*iṣṭa*) or undesirable (*aniṣṭa*). The *ātmā* is characterized here as perennially dependent (*paratantraḥ*), highlighting its lack of self-determination or ultimate knowledge. This brings to light a critical aspect of the human condition in Vedantic philosophy - the recognition of the soul’s dependence and lack of intrinsic power to discern the ultimate reality without guidance or realization.