Sloka 166
Sloka 166
Sloka (श्लोक)
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः । यस्मात्किंचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६६ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
न — एव — आत्मा — अपि — प्राणमयः — वायुविकारः
गन्ता — अगन्ता — वायुवत् — अन्तर् — बहिः — एषः
यस्मात् — किंचित् — क्व अपि — न — वेत्ति — इष्टम् — अनिष्टम्
स्वम् — वा — अन्यं — वा — किंचन — नित्यं — परतन्त्रः
Transliteration (लिप्यांतरण)
naivātmāpi prāṇamayo vāyu-vikāro
gantāgantā vāyu-vadantarbahireṣaḥ |
yasmātkiṁcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṁ
svaṁ vānyaṁ vā kiṁcana nityaṁ paratantraḥ || 166 ||
Translation (अनुवाद)
The self, like air, is a manifestation of prana and does not truly know its own desires or anything else since it is eternally dependent.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| न (na) | not | नहीं |
| एव (eva) | indeed | वास्तव में |
| आत्मा (ātmā) | self | आत्मा |
| अपि (api) | even | भी |
| प्राणमयः (prāṇamayaḥ) | filled with life force | प्राण से युक्त |
| वायुविकारः (vāyu-vikāraḥ) | modification of air | वायु का विकार |
| गन्ता (gantā) | goes | जाता है |
| अगन्ता (agantā) | comes | आता है |
| वायुवत् (vāyu-vat) | like air | वायु के समान |
| अन्तर् (antar) | inside | अंदर |
| बहिः (bahiḥ) | outside | बाहर |
| एषः (eṣaḥ) | this | यह |
| यस्मात् (yasmāt) | because | क्योंकि |
| किंचित् (kiṁcit) | anything | कुछ |
| क्व अपि (kvāapi) | anywhere | कहीं भी |
| न (na) | does not | नहीं |
| वेत्ति (vetti) | know | जानता है |
| इष्टम् (iṣṭam) | desired | इच्छित |
| अनिष्टम् (aniṣṭam) | undesired | अनिच्छित |
| स्वम् (svam) | own | अपना |
| वा (vā) | or | या |
| अन्यं (anyaṁ) | other | अन्य |
| नित्यं (nityaṁ) | always | हमेशा |
| परतन्त्रः (paratantraḥ) | dependent | परतंत्र |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| आत्मा | न वेत्ति | इष्टम् वा अनिष्टम् | The self does not know the desired or undesired. | आत्मा इच्छित या अनिच्छित को नहीं जानता। |
| आत्मा | गन्ता अगन्ता | वायुवत् अन्तर् बहिः | The self goes and comes like air, inside and outside. | आत्मा वायु के समान, अंदर और बाहर, आता और जाता है। |
| आत्मा | नित्यं | परतन्त्रः | The self is always dependent. | आत्मा हमेशा परतंत्र है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Self-realization
- Dependence
- Air and Life Force
Commentary (टीका)
This verse provides insight into the nature of the self, or ātmā, as being closely related to the breath and life force, or prāṇa. It asserts that the self is likened to air, which flows freely and is ever-changing. The ātmā, despite being essential for life, is inherently dependent and does not possess intrinsic knowledge of what is desired or undesired, demonstrating its eternal subservience to external circumstances. This concept underscores a significant teaching in Vedantic philosophy regarding the inherent nature and limitations of the self when viewed in relation to material existence.