Sloka 510
Sloka 510
Sloka (श्लोक)
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः । बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन् परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ ५१० ॥
पदच्छेद / Padaccheda
कर्तृत्व-भोक्तृत्व-खलत्व-मत्तता
जडत्व-बद्धत्व-विमुक्तता-आदयः ।
बुद्धेः विकल्पाः न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन् परे ब्रह्मणि केवले अद्वये ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
kartṛtva-bhoktṛtva-khalatva-mattatā
jaḍatva-baddhatva-vimuktatā-ādayaḥ ।
buddheḥ vikalpāḥ na tu santi vastutaḥ
svasmin pare brahmaṇi kevale advaye ॥
Translation (अनुवाद)
Concepts like doership, enjoyership, and bondage do not truly exist in the pure, indivisible, non-dual Brahman.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| कर्तृत्व (kartṛtva) | doership | कर्तृत्व |
| भोक्तृत्व (bhoktṛtva) | enjoyership | भोक्तृत्व |
| खलत्व (khalatva) | wickedness | खलत्व |
| मत्तता (mattatā) | intoxication | मत्तता |
| जडत्व (jaḍatva) | inertness | जड़त्व |
| बद्धत्व (baddhatva) | bondage | बंधत्व |
| विमुक्तता (vimuktatā) | liberation | विमुक्तता |
| आदयः (ādayaḥ) | and the like | इत्यादि |
| बुद्धेः (buddheḥ) | of the intellect | बुद्धि के |
| विकल्पाः (vikalpāḥ) | alternatives | विकल्प |
| न (na) | not | नहीं |
| तु (tu) | indeed/but | वस्तुतः |
| सन्ति (santi) | exist | हैं |
| वस्तुतः (vastutaḥ) | truly | वस्तुतः |
| स्वस्मिन् (svasmin) | in oneself | स्व में |
| परे (pare) | in supreme | परम में |
| ब्रह्मणि (brahmaṇi) | in Brahman | ब्रह्म में |
| केवले (kevale) | in the pure | केवल |
| अद्वये (advaye) | non-dual | अद्वैत |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| बुद्धेः विकल्पाः | न सन्ति | स्वस्मिन् अद्वये ब्रह्मणि | The concepts of intellect do not exist in the non-dual Brahman. | बुद्धि के विकल्प अद्वैत ब्रह्म में नहीं होते। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Non-duality
- Brahman
- Illusion of Doership
Commentary (टीका)
This sloka delves into the philosophical understanding of Brahman in Advaita Vedanta. It articulates that mental constructs such as doership (kartṛtva), enjoyership (bhoktṛtva), and other dualistic notions are mere cognitive variations of the buddhi (intellect) and do not have true existential reality in the absolute, non-dual Brahman. Brahman, being kevala (pure) and advaya (non-dual), transcends all such distinctions and dichotomies. The verse emphasizes the need to transcend intellectual constructs to realize the ultimate unity in Brahman.