Sloka 293
Sloka 293
Sloka (श्लोक)
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ २९३ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
सर्वात्मना दृश्यम् इदम् मृषा एव
न एव अहम् अर्थः क्षणिकत्व-दर्शनात् ।
जानामि अहम् सर्वम् इति प्रतीतिः
कुतः अहम् आदेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥
Transliteration (लिप्यांतरण)
sarvātmanā dṛśyam idaṁ mṛṣaiva
naivāham arthaḥ kṣaṇikatva-darśanāt ।
jānāmy ahaṁ sarvam iti pratītiḥ
kuto'ham ādeḥ kṣaṇikasya sidhyet ॥
Translation (अनुवाद)
This entire perceived world is but an illusion; the perception that 'I am not' arises due to the vision of transience. The understanding 'I know everything'—how can it arise from something momentary?
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| सर्वात्मना (sarvātmanā) | entirely | संपूर्ण रूप से |
| दृश्यम् (dṛśyam) | perceived | देखा गया |
| इदम् (idam) | this | यह |
| मृषा (mṛṣā) | illusion | माया |
| एव (eva) | indeed | वास्तव में |
| न (na) | not | नहीं |
| एव (eva) | indeed | वास्तव में |
| अहम् (aham) | I | मैं |
| अर्थः (arthaḥ) | meaning | अर्थ |
| क्षणिकत्व-दर्शनात् (kṣaṇikatva-darśanāt) | from the vision of transience | क्षणिकता के दर्शन से |
| जानामि (jānāmi) | know | जानता हूँ |
| अहम् (aham) | I | मैं |
| सर्वम् (sarvam) | everything | सब कुछ |
| इति (iti) | thus | इस प्रकार |
| प्रतीतिः (pratītiḥ) | thought | धारणा |
| कुतः (kutaḥ) | how | कैसे |
| अहम् (aham) | I | मैं |
| आदेः (ādeḥ) | from the beginning | आरंभ से |
| क्षणिकस्य (kṣaṇikasya) | of the momentary | क्षणिक |
| सिध्येत् (sidhyet) | can arise | उत्पन्न हो सकता है |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| अयहम् | न सिध्येत | अर्थः | 'I am not' perception does not arise. | 'मैं नहीं हूँ' धारणा उत्पन्न नहीं होती। |
| प्रतीतिः | सिध्येत | जानाम्यहं सर्वम् | The thought 'I know everything' can arise. | 'मैं सब कुछ जानता हूँ' धारणा उत्पन्न हो सकती है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Illusion
- Transience
- Knowledge
Commentary (टीका)
This verse delves into the philosophical understanding that the world as perceived is essentially a fabrication or an illusion (mṛṣā). The notion of self ('I am' or 'ahaṃ) is challenged by realizing the transient nature (kṣaṇikatva) of existence. The verse questions the validity of the ego and the assumption of universal knowledge ("I know everything"). In Vedantic terms, this serves as a contemplation on the impermanent and illusory nature of perceived reality, urging the seeker to look beyond the ephemeral layers of knowledge and identity to discover the eternal truth.