Sloka 17
Sloka 17
Sloka (श्लोक)
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः। मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता॥ १७ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
विवेकिनः
विरक्तस्य
शम-आदि-गुण-शालिनः
मुमुक्षोः
एव
हि
ब्रह्म-जिज्ञासा-योग्यता
मता
Transliteration (लिप्यांतरण)
vivekino viraktasya śama-ādi-guṇa-śālinaḥ | mumukṣor eva hi brahmajijñāsā-yogyatā matā || 17 ||
Translation (अनुवाद)
Only one with discrimination, detachment, and virtues like calmness, who is also eager for liberation, is considered fit for inquiry into Brahman.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| विवेकिनः (vivekinaḥ) | of the discriminating one | विवेकशील व्यक्ति का |
| विरक्तस्य (viraktasya) | of the detached | विरक्त व्यक्ति का |
| शम-आदि-गुण-शालिनः (śama-ādi-guṇa-śālinaḥ) | endowed with virtues like calmness | शम आदि गुणों से युक्त |
| मुमुक्षोः (mumukṣoḥ) | of the one desiring liberation | मोक्ष की इच्छा रखने वाले का |
| एव (eva) | only | केवल |
| हि (hi) | indeed | वास्तव में |
| ब्रह्म-जिज्ञासा-योग्यता (brahma-jijñāsā-yogyatā) | fitness for inquiry into Brahman | ब्रह्म-जिज्ञासा के लिए योग्यता |
| मता (matā) | is considered | मानी जाती है |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः मुमुक्षोः | मता | ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता | Fitness for inquiry into Brahman is attributed to the discriminative, detached, virtue-endowed seeker. | विवेकशील, विरक्त, गुणधारी मुमुक्ष की ब्रह्म-जिज्ञासा के प्रति योग्यता मानी जाती है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Discrimination
- Detachment
- Inquiry
- Spiritual Qualification
Commentary (टीका)
This verse outlines the essential qualifications for undertaking the inquiry into Brahman. It emphasizes the importance of *viveka* (discrimination) and *vairagya* (detachment) as foundational virtues that prepare a seeker for higher spiritual inquiries. The presence of virtues such as *śama* (calmness) and the sincere desire for liberation (*mumukṣutva*) are highlighted as necessary traits. Together, these qualities prepare the aspirant to embark on the deeper philosophical and spiritual exploration that the inquiry into Brahman entails. In the Vedantic tradition, these qualities are often grouped as part of *sādhanā catuṣṭaya*, the fourfold qualification necessary for self-realization.