Sloka 89
Sloka 89
Sloka (श्लोक)
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ ८९ ॥
पदच्छेद / Padaccheda
बाह्येन्द्रियैः स्थूल-पदार्थ-सेवां स्रक्-चन्दन-स्त्री-आदि-विचित्र-रूपाम् करोति जीवः स्वयम् एतत्-आत्मना तस्मात् प्रशस्तिः वपुषः अस्य जागरे
Transliteration (लिप्यांतरण)
bāhyendriyaiḥ sthūla-padārtha-sevāṁ srak-candana-strī-ādi-vicitra-rūpām | karoti jīvaḥ svayam etad-ātmanā tasmāt praśastir vapuṣo'sya jāgare || 89 ||
Translation (अनुवाद)
Through the external senses, the soul engages in the enjoyment of gross objects in various forms such as garlands, sandalwood, and women; therefore, the body is glorified in waking state.
Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)
| Sanskrit (संस्कृत) | English Meaning (अर्थ) | Hindi Meaning (हिंदी अर्थ) |
|---|---|---|
| बाह्येन्द्रियैः (bāhyendriyaiḥ) | through external senses | बाह्य इंद्रियों के द्वारा |
| स्थूलपदार्थसेवाम् (sthūla-padārtha-sevām) | service/enjoyment of gross objects | स्थूल पदार्थों की सेवा/आनंद |
| स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् (srak-candana-strī-ādi-vicitra-rūpām) | various forms like garlands, sandalwood, and women | जैसे हार, चंदन, स्त्री आदि विभिन्न रूप |
| करोति (karoti) | does | करता है |
| जीवः (jīvaḥ) | the soul | जीव |
| स्वयम् (svayam) | itself | स्वयं |
| एतदात्मना (etad-ātmanā) | its own nature | अपनी आत्मा से |
| तस्मात् (tasmāt) | therefore | इसलिए |
| प्रशस्तिः (praśastir) | glory | प्रशंसा |
| वपुषः (vapuṣaḥ) | of the body | शरीर की |
| अस्य (asya) | of this | इसका |
| जागरे (jāgare) | in the waking state | जाग्रत अवस्था में |
कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples
| कर्ता (Subject) | क्रिया (Verb) | विधान (Object) | अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation | हिंदी अनुवाद / Hindi Translation |
|---|---|---|---|---|
| जीवः (soul) | करोति (does) | स्थूलपदार्थसेवाम् (service of gross objects) | The soul engages in the service/enjoyment of gross objects. | जीव स्थूल पदार्थों की सेवा करता है। |
| जीवः (soul) | करोति (does) | स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् (various forms like garlands, sandalwood, women) | The soul enjoys various forms like garlands, sandalwood, and women. | जीव हार, चंदन, स्त्री आदि के विविध रूपों का आनंद लेता है। |
| वपुषोऽस्य (body's) | प्रशस्तिः (glorification) | जागरे (in waking state) | The body is glorified in the waking state. | शरीर की प्रशंसा जाग्रत अवस्था में होती है। |
Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)
Categories (वर्गीकरण)
- Sensory Perception
- Waking State
- Physical Enjoyment
Commentary (टीका)
This verse discusses the role of the external senses (*bāhyendriya*) and the physical body (*vapuṣaḥ*) in experiencing the waking state (*jāgara*). The focus is on how the soul (*jīvaḥ*) interacts with the tangible world, enjoying various forms such as garlands, sandalwood, and women. These experiences emphasize the importance of the body in the waking state, where sensory perceptions are most active. The *prashasti* or glorification of the body in this state illustrates its paramount role in enabling the soul to experience the material world through different forms and enjoyments.