Sloka 166: Difference between revisions

From IKS BHU
Jump to navigation Jump to search
VisualWikitext
imported>Vij
Added sloka content
 
imported>Vij
Added sloka content
 
Line 6: Line 6:


<pre>
<pre>
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो  
गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
यस्मात्किंचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं
यस्मात्किंचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं  
स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६६ ॥
स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६६ ॥
</pre>
</pre>


=== पदच्छेद / Padaccheda ===
=== पदच्छेद / Padaccheda ===
न — एव — आत्मा — अपि — प्राणमयः — वायुविकारः <br />
न  
गन्ता — अगन्ता — वायुवत् — अन्तर् — बहिः — एषः <br />
एव
यस्मात् — किंचित् — क्व अपि — न — वेत्ति — इष्टम् — अनिष्टम् <br />
आत्मा
स्वम् — वा — अन्यं — वा — किंचन — नित्यं — परतन्त्रः
अपि
प्राणमयः
वायुविकारः
गन्ता-आगन्ता 
वायुः
वत् 
अन्तः 
बहिः  
एषः
यस्मात्
किंचित्
क्वापि 
न  
वेत्ति
इष्टम्
अनिष्टम्
स्वम्
वा
अन्यं
वा  
किंचन
नित्यम् 
परतन्त्रः


=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
naivātmāpi prāṇamayo vāyu-vikāro <br />
naivātmāpi prāṇamayo vāyu-vikāraḥ gāntāgāntā vāyuvad antarbahireṣaḥ |
gantāgantā vāyu-vadantarbahireṣaḥ | <br />
yasmāt kiṁcit kvāpi na vetti iṣṭam aniṣṭaṁ svaṁ vānyam vā kiñcana nityaṁ paratantraḥ || 166 ||
yasmātkiṁcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṁ <br />
svaṁ vānyaṁ vā kiṁcana nityaṁ paratantraḥ || 166 ||


=== Translation (अनुवाद) ===
=== Translation (अनुवाद) ===
The self, like air, is a manifestation of prana and does not truly know its own desires or anything else since it is eternally dependent.
The soul, although subtler than air and pervading everywhere, neither knows what is desirable or undesirable, nor possesses autonomy, always dependent.


=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
Line 36: Line 57:
| एव (eva) || indeed || वास्तव में
| एव (eva) || indeed || वास्तव में
|-
|-
| आत्मा (ātmā) || self || आत्मा
| आत्मा (ātmā) || soul || आत्मा
|-
|-
| अपि (api) || even || भी
| अपि (api) || even || भी
|-
|-
| प्राणमयः (prāṇamayaḥ) || filled with life force || प्राण से युक्त
| प्राणमयः (prāṇamayaḥ) || made of breath || प्राणमय
|-
|-
| वायुविकारः (vāyu-vikāraḥ) || modification of air || वायु का विकार
| वायुविकारः (vāyu-vikāraḥ) || a modification of air || वायु का परिवर्तन
|-
|-
| गन्ता (gantā) || goes || जाता है
| गन्ता-आगन्ता (gantā-āgantā) || going and coming || जाने और आने वाला
|-
|-
| अगन्ता (agantā) || comes || आता है
| वायुः (vāyuḥ) || air || वायु
|-
|-
| वायुवत् (vāyu-vat) || like air || वायु के समान
| वत् (vat) || like || समान
|-
|-
| अन्तर् (antar) || inside || अंदर
| अन्तः (antaḥ) || inside || भीतर
|-
|-
| बहिः (bahiḥ) || outside || बाहर
| बहिः (bahiḥ) || outside || बाहर
Line 58: Line 79:
| यस्मात् (yasmāt) || because || क्योंकि
| यस्मात् (yasmāt) || because || क्योंकि
|-
|-
| किंचित् (kiṁcit) || anything || कुछ
| किंचित् (kiṁcit) || anything || कुछ भी
|-
|-
| क्व अपि (kvāapi) || anywhere || कहीं भी
| क्वापि (kvāpi) || anywhere || कहीं भी
|-
|-
| न (na) || does not || नहीं
| न (na) || not || नहीं
|-
|-
| वेत्ति (vetti) || know || जानता है
| वेत्ति (vetti) || knows || जानता है
|-
|-
| इष्टम् (iṣṭam) || desired || इच्छित
| इष्टम् (iṣṭam) || desirable || वांछित
|-
|-
| अनिष्टम् (aniṣṭam) || undesired || अनिच्छित
| अनिष्टम् (aniṣṭam) || undesirable || अवांछित
|-
|-
| स्वम् (svam) || own || अपना
| स्वम् (svam) || own || अपना
Line 74: Line 95:
| वा (vā) || or || या
| वा (vā) || or || या
|-
|-
| अन्यं (anyaṁ) || other || अन्य
| अन्यं (anyam) || others || अन्य
|-
| किंचन (kiñcana) || anything || कुछ भी
|-
|-
| नित्यं (nityaṁ) || always || हमेशा
| नित्यम् (nityam) || always || सदा
|-
|-
| परतन्त्रः (paratantraḥ) || dependent || परतंत्र
| परतन्त्रः (paratantraḥ) || dependent || परतंत्र
Line 86: Line 109:
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
|-
|-
| आत्मा || न वेत्ति || इष्टम् वा अनिष्टम् || The self does not know the desired or undesired. || आत्मा इच्छित या अनिच्छित को नहीं जानता।
| आत्मा || न वेत्ति || इष्टम् वा अनिष्टम् || The soul does not know the desirable or undesirable. || आत्मा वांछित या अवांछित को नहीं जानता।
|-
| आत्मा || गन्ता अगन्ता || वायुवत् अन्तर् बहिः || The self goes and comes like air, inside and outside. || आत्मा वायु के समान, अंदर और बाहर, आता और जाता है।
|-
|-
| आत्मा || नित्यं || परतन्त्रः || The self is always dependent. || आत्मा हमेशा परतंत्र है।
| आत्मा || न वेत्ति || स्वं वा अन्यं || The soul does not know itself or others. || आत्मा अपने या दूसरों को नहीं जानता।
|}
|}


Line 100: Line 121:


=== Categories (वर्गीकरण) ===
=== Categories (वर्गीकरण) ===
* Self-realization
* Dependence
* Dependence
* Air and Life Force
* Knowledge
* Self


=== Commentary (टीका) ===
=== Commentary (टीका) ===
This verse provides insight into the nature of the self, or '''ātmā''', as being closely related to the breath and life force, or '''prāṇa'''. It asserts that the self is likened to air, which flows freely and is ever-changing. The '''ātmā''', despite being essential for life, is inherently dependent and does not possess intrinsic knowledge of what is desired or undesired, demonstrating its eternal subservience to external circumstances. This concept underscores a significant teaching in Vedantic philosophy regarding the inherent nature and limitations of the self when viewed in relation to material existence.
This *śloka* delves deep into the nature of the *ātmā* (soul), emphasizing its inherent nature of being like air, pervasive yet not autonomous. It indicates that the soul is as subtle as the air, moving in and out, without ultimate awareness of what is considered desirable (*iṣṭa*) or undesirable (*aniṣṭa*). The *ātmā* is characterized here as perennially dependent (*paratantraḥ*), highlighting its lack of self-determination or ultimate knowledge. This brings to light a critical aspect of the human condition in Vedantic philosophy - the recognition of the soul’s dependence and lack of intrinsic power to discern the ultimate reality without guidance or realization.


'''
'''

Latest revision as of 22:34, 7 March 2025

Sloka 166

Sloka (श्लोक)

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो 
गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।
यस्मात्किंचित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं 
स्वं वान्यं वा किंचन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६६ ॥


पदच्छेद / Padaccheda

न एव आत्मा अपि प्राणमयः वायुविकारः गन्ता-आगन्ता वायुः वत् अन्तः बहिः एषः यस्मात् किंचित् क्वापि न वेत्ति इष्टम् अनिष्टम् स्वम् वा अन्यं वा किंचन नित्यम् परतन्त्रः

Transliteration (लिप्यांतरण)

naivātmāpi prāṇamayo vāyu-vikāraḥ gāntāgāntā vāyuvad antarbahireṣaḥ | yasmāt kiṁcit kvāpi na vetti iṣṭam aniṣṭaṁ svaṁ vānyam vā kiñcana nityaṁ paratantraḥ || 166 ||

Translation (अनुवाद)

The soul, although subtler than air and pervading everywhere, neither knows what is desirable or undesirable, nor possesses autonomy, always dependent.

Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)

Sanskrit (संस्कृत) English Meaning (अर्थ) Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
न (na) not नहीं
एव (eva) indeed वास्तव में
आत्मा (ātmā) soul आत्मा
अपि (api) even भी
प्राणमयः (prāṇamayaḥ) made of breath प्राणमय
वायुविकारः (vāyu-vikāraḥ) a modification of air वायु का परिवर्तन
गन्ता-आगन्ता (gantā-āgantā) going and coming जाने और आने वाला
वायुः (vāyuḥ) air वायु
वत् (vat) like समान
अन्तः (antaḥ) inside भीतर
बहिः (bahiḥ) outside बाहर
एषः (eṣaḥ) this यह
यस्मात् (yasmāt) because क्योंकि
किंचित् (kiṁcit) anything कुछ भी
क्वापि (kvāpi) anywhere कहीं भी
न (na) not नहीं
वेत्ति (vetti) knows जानता है
इष्टम् (iṣṭam) desirable वांछित
अनिष्टम् (aniṣṭam) undesirable अवांछित
स्वम् (svam) own अपना
वा (vā) or या
अन्यं (anyam) others अन्य
किंचन (kiñcana) anything कुछ भी
नित्यम् (nityam) always सदा
परतन्त्रः (paratantraḥ) dependent परतंत्र

कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples

कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples
कर्ता (Subject) क्रिया (Verb) विधान (Object) अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
आत्मा न वेत्ति इष्टम् वा अनिष्टम् The soul does not know the desirable or undesirable. आत्मा वांछित या अवांछित को नहीं जानता।
आत्मा न वेत्ति स्वं वा अन्यं The soul does not know itself or others. आत्मा अपने या दूसरों को नहीं जानता।

Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)

Categories (वर्गीकरण)

  • Dependence
  • Knowledge
  • Self

Commentary (टीका)

This *śloka* delves deep into the nature of the *ātmā* (soul), emphasizing its inherent nature of being like air, pervasive yet not autonomous. It indicates that the soul is as subtle as the air, moving in and out, without ultimate awareness of what is considered desirable (*iṣṭa*) or undesirable (*aniṣṭa*). The *ātmā* is characterized here as perennially dependent (*paratantraḥ*), highlighting its lack of self-determination or ultimate knowledge. This brings to light a critical aspect of the human condition in Vedantic philosophy - the recognition of the soul’s dependence and lack of intrinsic power to discern the ultimate reality without guidance or realization.

Retrieved from "https://iks.bhu.edu.in/index.php?title=Sloka_166&oldid=1781"