Sloka 2

Sloka 2

Sloka (श्लोक)

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता ।
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् । 
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः ।
मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ २ ॥

पदच्छेद / Padaccheda

जन्तूनाम् नर-जन्म दुर्लभम्\ अतः पुंस्त्वं तः विप्रता\ तस्मात् वैदिक-धर्म-मार्ग-परता विद्वत्त्वम् अस्मात् परम्\ आत्म-अनात्म-विवेचनं स्व-अनुभवः ब्रह्म-आत्मना संस्थितिः\ मुक्तिः नः शत-जन्म-कोटि-सुकृतैः पुण्यैः विना लभ्यते

Transliteration (लिप्यांतरण)

jantūnāṁ nara-janma durlabham\ ataḥ puṁstavaṁ tato vipratā\ tasmād vaidika-dharma-mārga-paratā vidvattvam asmāt param\ ātma-anātma-vivecanaṁ sva-anubhavo brahmātmanā saṁsthitiḥ\ muktiḥ no śata-janma-koṭi-sukṛtaiḥ puṇyaiḥ vinā labhyate

Translation (अनुवाद)

Liberation is not attained without countless virtuous deeds, such as discerning the self from the non-self, self-experience, and abiding in the Self as Brahman.

Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ)

Sanskrit (संस्कृत)	English Meaning (अर्थ)	Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
जन्तूनाम् (jantūnām)	of beings	प्राणियों का
नर-जन्म (nara-janma)	human birth	मनुष्य का जन्म
दुर्लभम् (durlabham)	rare	दुर्लभ है
अतः (ataḥ)	hence	इसलिए
पुंस्त्वं (puṁstavaṁ)	masculinity	पुरुषत्व
ततो (tato)	thereafter	उसके बाद
विप्रता (vipratā)	being a learned person	ब्राह्मणता
तस्मात् (tasmāt)	therefore	इसलिए
वैदिक-धर्म-मार्ग-परता (vaidika-dharma-mārga-paratā)	adherence to the Vedic path	वैदिक धर्म के मार्ग में प्रवृत्ति
विद्वत्त्वम् (vidvattvam)	learning	विद्वत्ता
अस्मात् (asmāt)	from this	इससे
परम् (param)	higher	श्रेष्ठ
आत्म-अनात्म-विवेचनं (ātma-anātma-vivecanaṁ)	discernment of self and non-self	आत्मा और अनात्मा का विवेचन
स्व-अनुभवः (sva-anubhavaḥ)	self-experience	स्वयं का अनुभव
ब्रह्म-आत्मना (brahmātmanā)	in the state of being Brahman	ब्रह्म रूप में
संस्थितिः (saṁsthitiḥ)	establishment	स्थिति
मुक्तिः (muktiḥ)	liberation	मुक्ति
नः (naḥ)	not	नहीं
शत-जन्म-कोटि-सुकृतैः (śata-janma-koṭi-sukṛtaiḥ)	by meritorious deeds of hundreds of crores of births	सौ करोड़ जन्मों के पुण्य कर्मों से
पुण्यैः (puṇyaiḥ)	by virtuous acts	पुण्यों के द्वारा
विना (vinā)	without	बिना
लभ्यते (labhyate)	is obtained	प्राप्त होती है

कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples

कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples

कर्ता (Subject)	क्रिया (Verb)	विधान (Object)	अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation	हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
मुक्तिः	लभ्यते	पुण्यैः विनाह	Liberation is not obtained without virtues.	मुक्ति पुण्य के बिना प्राप्त नहीं होती।
आत्म-अनात्मविवेचनं	आवश्यक	मुक्तिः	Discernment of self and non-self is necessary for liberation.	आत्मा और अनात्मा का विवेचन मुक्ति के लिए आवश्यक है।

Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ)

• durlabha (दुर्लभ)
• vipratā (विप्रता)
• ātma-anātma-vivecana (आत्म-अनात्म-विवेचन)
• mukti (मुक्ति)

Categories (वर्गीकरण)

• Liberation
• Self-Realization
• Spiritual Path

Commentary (टीका)

This sloka underscores the rarity and preciousness of a human birth, especially a life that allows spiritual pursuit. It emphasizes the gradual evolution from mere human existence towards higher spiritual development through qualities such as masculinity, being learned (vipratā), adherence to Vedic paths, and cultivating wisdom. True liberation or mukti is highlighted as the ultimate goal, which requires discernment of the self from the non-self (ātma-anātma-vivecana) and experiential realization of one's unity with Brahman. These elements are unattainable without immense accumulation of virtuous deeds over countless lifetimes.