imported>Vij: Added sloka content

2025-02-01T07:51:44Z

Added sloka content

New page

== Sloka 378 ==

=== Sloka (श्लोक) ===

<pre>
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं
स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।
ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मायातया चाखण्डवृत्त्यानिशं
ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ॥ ३७८ ॥
</pre>

=== पदच्छेद / Padaccheda ===
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य 
बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य 
निश्चलतनुः च उपेक्ष्य देहस्थितिम् 
ब्रह्म-आत्म-अैक्यम् उपेत्य तन्-मायातया च आखण्डवृत्त्या अनिशम् 
ब्रह्म-आनन्द-रसम् पिब आत्मनि मुदा 
शून्यैः किम् अन्यैः भृशम्

=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
lakṣye brahmaṇi mānasaṁ dṛḍhataraṁ saṁsthāpya bāhyendriyaṁ 
svasthāne viniveśya niścalatanuḥ ca upekṣya dehasthitim | 
brahmātma-aikyam upetya tan-māyatayā ca-akhaṇḍavṛttyā aniśam 
brahmānanda-rasam piba ātmani mudā śūnyaiḥ kim anyair bhṛśam || 378 ||

=== Translation (अनुवाद) ===
Establish the mind firmly on Brahman, withdrawing external senses; disregard bodily movements, realizing the oneness of Brahman and self. Ever drink the bliss of Brahman within; what use are external voids?

=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
{| class="wikitable"
|-
! Sanskrit (संस्कृत) !! English Meaning (अर्थ) !! Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
|-
| लक्ष्ये (lakṣye) || on the target || लक्ष्य पर
|-
| ब्रह्मणि (brahmaṇi) || in Brahman || ब्रह्म में
|-
| मानसं (mānasaṁ) || mind || मन
|-
| दृढतरं (dṛḍhataraṁ) || firmly || दृढ़ता से
|-
| संस्थाप्य (saṁsthāpya) || establishing || स्थापित करके
|-
| बाह्येन्द्रियं (bāhyendriyaṁ) || external senses || बाह्य इंद्रियाँ
|-
| स्वस्थाने (svasthāne) || in their place || अपने स्थान पर
|-
| विनिवेश्य (viniveśya) || placing || रखना
|-
| निश्चलतनुः (niścalatanuḥ) || with a still body || स्थिर शरीर से
|-
| च (ca) || and || और
|-
| उपेक्ष्य (upekṣya) || disregarding || नजरअंदाज करके
|-
| देहस्थितिम् (dehasthitim) || the state of the body || शरीर की स्थिति
|-
| ब्रह्मात्मैक्यम् (brahmātma-aikyam) || oneness of Brahman and self || ब्रह्म और आत्मा का एकत्व
|-
| उपेत्य (upetya) || attaining || प्राप्त करके
|-
| तन्मायातया (tan-māyatayā) || through that illusion || उस माया द्वारा
|-
| च (ca) || and || और
|-
| आखण्डवृत्त्या (ākhaṇḍavṛttyā) || with continuous awareness || अखंड धारणा द्वारा
|-
| अनिशम् (aniśam) || constantly || निरंतर
|-
| ब्रह्मानन्दरसम् (brahmānanda-rasam) || the essence of Brahman’s bliss || ब्रह्म के आनंद का रस
|-
| पिब (piba) || drink || पी
|-
| आत्मनि (ātmani) || in oneself || आत्मा में
|-
| मुदा (mudā) || with joy || खुशी के साथ
|-
| शून्यैः (śūnyaiḥ) || by voids || शून्यों से
|-
| किम् (kim) || what || क्या
|-
| अन्यैः (anyaiḥ) || with others || अन्य के साथ
|-
| भृशम् (bhṛśam) || intensely || अत्यधिक
|}

=== कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples ===
{| class="wikitable"
|+ कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
|-
| साधक || संस्थाप्य || मानसं ब्रह्मणि || The aspirant establishes the mind in Brahman. || साधक अपने मन को ब्रह्म में स्थापित करता है।
|-
| साधक || विनिवेश्य || बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने || The aspirant places the external senses in their place. || साधक बाहरी इंद्रियों को उनके स्थान पर रखता है।
|-
| साधक || उपेक्ष्य || देहस्थितिम् || The aspirant disregards the state of the body. || साधक शरीर की स्थिति को नजरअंदाज करता है।
|-
| साधक || पिब || ब्रह्मानन्दरसम् || The aspirant drinks the essence of Brahman’s bliss. || साधक ब्रह्म के आनंद का रस पीता है।
|}

=== Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ) ===
* [[brahma|brahma (ब्रह्म)]]
* [[māyā|māyā (माया)]]
* [[ātma-aikyam|ātma-aikyam (आत्मैक्यम्)]]
* [[ānanda|ānanda (आनन्द)]]

=== Categories (वर्गीकरण) ===
* Meditation
* Realization
* Bliss

=== Commentary (टीका) ===
This sloka expounds the state of deep meditation wherein the practitioner attains *brahmātma-aikyam*, the witness-consciousness of oneness with Brahman (*brahma*). By settling the *mānasa* (mind) firmly in the essence of *brahma*, while the *bāhyendriya* (external senses) rest quietly, the practitioner transcends the physical awareness. Such a state leads one to the realization that external voids (*śūnyas*) are insubstantial compared to the bliss (*ānanda*) experienced within the self. The *ācārya* encourages seekers to taste this inner nectar unceasingly (*aniśam*), dismissing the illusionary distractions of the external. This highlights the Vedantic notion that true joy is self-contained and spiritual in nature, beyond the illusory manifestations of *māyā*.

'''

Sloka 378 - Revision history

imported>Vij: Added sloka content