imported>Vij: Added sloka content

2025-01-31T18:43:42Z

Added sloka content

New page

== Sloka 185 ==

=== Sloka (श्लोक) ===

<pre>
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः
विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८५ ॥
</pre>

=== पदच्छेद / Padaccheda ===
अनुव्रजत् चित् प्रतिबिम्ब शक्तिः 
विज्ञान संज्ञः प्रकृतेः विकारः । 
ज्ञान क्रियावान् अहम इति अजस्रं 
देह इन्द्रिय आदिषु अभिमन्यते भृशम् ॥ १८५ ॥

=== Transliteration (लिप्यांतरण) ===
anuvrajat cit-pratibimba-śaktiḥ 
vijñāna-saṃjñaḥ prakṛter vikāraḥ | 
jñāna-kriyāvān aham iti ajasraṃ 
deha-indriya-ādiṣu abhimanyate bhṛśam || 185 ||

=== Translation (अनुवाद) ===
The reflection of consciousness follows the subtle intellect and constantly identifies strongly with the body, senses, etc., as "I" endowed with knowledge and action.

=== Word-by-Word Meaning (अन्वय के साथ शब्दार्थ) ===
{| class="wikitable"
|-
! Sanskrit (संस्कृत) !! English Meaning (अर्थ) !! Hindi Meaning (हिंदी अर्थ)
|-
| अनुव्रजत् (anuvrajat) || following || अनुगमन करते हुए
|-
| चित् (cit) || consciousness || चेतना
|-
| प्रतिबिम्ब (pratibimba) || reflection || प्रतिबिम्ब
|-
| शक्तिः (śaktiḥ) || power || शक्ति
|-
| विज्ञान (vijñāna) || subtle intellect || सूक्ष्म बुद्धि
|-
| संज्ञः (saṃjñaḥ) || identified as || के रूप में पहचाना गया
|-
| प्रकृतेः (prakṛteḥ) || of nature || प्रकृति का
|-
| विकारः (vikāraḥ) || modification || विकार
|-
| ज्ञान (jñāna) || knowledge || ज्ञान
|-
| क्रिया (kriyā) || action || क्रिया
|-
| वान् (vān) || endowed with || सम्पन्न
|-
| अहम् (aham) || I || मैं
|-
| इति (iti) || thus || इस प्रकार
|-
| अजस्रं (ajasraṃ) || constantly || निरंतर
|-
| देह (deha) || body || शरीर
|-
| इन्द्रिय (indriya) || senses || इन्द्रिय
|-
| आदि (ādi) || etc. || आदि
|-
| अभिमन्यते (abhimanyate) || identifies || अभिमान करता है
|-
| भृशम् (bhṛśam) || strongly || प्रबलता से
|}

=== कर्ता-क्रिया-विधान / S-V-O Tuples ===
{| class="wikitable"
|+ कर्ता-क्रिया-विधान / Subject-Verb-Object (S-V-O) Tuples
! कर्ता (Subject) !! क्रिया (Verb) !! विधान (Object) !! अंग्रेज़ी अनुवाद / English Translation !! हिंदी अनुवाद / Hindi Translation
|-
| चित् प्रतिबिम्ब शक्तिः || अभिमन्यते || देह इन्द्रिय आदि || The reflection of consciousness identifies with the body, senses, etc. || चेतना का प्रतिबिम्ब शरीर, इन्द्रिय आदि के साथ अभिमान करता है।
|-
| विज्ञान संज्ञः || अनुव्रजत् || प्रकृतेः विकारः || Identified as subtle intellect, it follows the modification of nature. || सूक्ष्म बुद्धि के रूप में पहचान कर, यह प्रकृति के विकार का अनुसरण करता है।
|-
| ज्ञान क्रियावान् || अयम् || अहम् इति अजस्रं || (He) endowed with knowledge and action, constantly as 'I' || ज्ञान और क्रिया से सम्पन्न, 'मैं' के रूप में निरंतर |
|}

=== Important Concepts (महत्वपूर्ण अवधारणाएँ) ===
* [[caitanya-pratibimba|caitanya-pratibimba (चैतन्य-प्रतिबिम्ब)]]
* [[vijñāna|vijñāna (विज्ञान)]]
* [[prakṛti-vikāra|prakṛti-vikāra (प्रकृति-विकार)]]
* [[ahaṅkāra|ahaṅkāra (अहंकार)]]

=== Categories (वर्गीकरण) ===
* Ego
* Self-identification
* Consciousness

=== Commentary (टीका) ===
This verse describes the process of self-identification through the lens of *caitanya* or consciousness. It explains that the reflection of *cit* follows the subtle aspect of intellect (*vijñāna*) and mistakenly identifies with the modifications of nature (*prakṛti-vikāra*). The repeated identification with body, senses, and intellect as "I" results in the experience of individuality, which forms the crux of *ahaṅkāra*, or ego. This concept is pivotal in Vedantic teachings, as understanding and transcending this identification is seen as a path to liberation. By recognizing the persistent action of this identification, practitioners are encouraged to discern the true self, which is beyond the modifications of nature.

'''

Sloka 185 - Revision history

imported>Vij: Added sloka content