imported>Vij: Added {content_identifier} content

2025-12-04T07:32:30Z

Added {content_identifier} content

New page

Sanskrit Commentary By Sri Anandgiri
।।9.10।।ईश्वरे स्रष्टृत्वमौदासीन्यं च विरुद्धमिति शङ्कते --
तत्रेति।
पूर्वग्रन्थः सप्तम्यर्थः। विरोधपरिहारार्थमुत्तरश्लोकमवतारयति --
तदिति।
तृतीयाद्वयं समानाधिकरणमित्यभ्युपेत्य व्याचष्टे --
मयेत्यादिना।
प्रकृतिशब्दार्थमाह --
ममेति।
तस्या अपि ज्ञानत्वं व्यावर्तयति --
त्रिगुणेति।
पराभिप्रेतं प्रधानं व्युदस्यति --
अविद्येति।
साक्षित्वे प्रमाणमाह --
तथाचेति।
मूर्तित्रयात्मना भेदं वारयति --
एक इति।
अखण्डं जाड्यं प्रत्याह --
देव इति।
आदित्यवत्ताटस्थ्यं प्रत्यादिशति --
सर्वभूतेष्विति।
किमिति तर्हि सर्वैर्नोपलभ्यते तत्राह --
गूढ इति।
बुद्ध्यादिवत्परिच्छिन्नत्वं व्यवच्छिनत्ति --
सर्वव्यापीति।
तर्हि नभोवदनात्मत्वं नेत्याह --
सर्वभूतेति।
तर्हि तत्र तत्र कर्मतत्फलसंबन्धित्वं स्यात्तत्राह --
कर्मेति।
सर्वाधिष्ठानत्वमाह --
सर्वेति।
सर्वेषु भूतेषु सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन संनिधिर्वा(सो)त्रोच्यते। न केवलं कर्मणामेवायमध्यक्षोऽपि तु तद्वतामपीत्याह --
साक्षीति।
दर्शनकर्तृत्वशङ्कां शातयति --
चेतेति।
अद्वितीयत्वं केवलत्वम्। धर्माधर्मादिराहित्यमाह --
निर्गुण इति।
किं बहुना सर्वविशेषशून्य इति चकारार्थः। उदासीनस्यापीश्वरस्य साक्षित्वमात्रं निमित्तीकृत्य जगदेतत्पौनःपुन्येन सर्गसंहारावनुभवतीत्याह --
हेतुनेति।
कार्यवत्कारणस्यापि साक्ष्यधीना प्रवृत्तिरिति वक्तुं व्यक्ताव्यक्तात्मकमित्युक्तम्। सर्वावस्थास्वित्यनेन सृष्टिस्थितिसंहारावस्था गृह्यन्ते। तथापि जगतः सर्गादिभ्यो,भिन्ना प्रवृत्तिः स्वाभाविकी नेश्वरायत्तेत्याशङ्क्याह --
दृशीति।
नहि दृशा व्याप्यत्वं विना जडवर्गस्य कापि प्रवृत्तिरिति हिशब्दार्थः। तामेव प्रवृत्तिमुदाहरति --
अहमित्यादिना।
भोगस्य विषयोपलम्भाभावेसंभवान्नानाविधां विषयोपलब्धिं दर्शयति --
पश्यामीति।
भोगफलमिदानीं कथयति --
सुखमिति।
विहितप्रतिषिद्धाचरणनिमित्तं सुखं दुःखं चेत्याह --
तदर्थमिति।
नच विमर्शपूर्वकं विज्ञानं विनानुष्ठानमित्याह --
इदमिति।
इत्याद्या प्रवृत्तिरिति संबन्धः। सा च प्रवृत्तिः सर्वा दृक्कर्मत्वमुररीकृत्यैवेत्युक्तं निगमयति --
अवगतीति।
तत्रैव च प्रवृत्तेरवसानमित्याह --
अवगत्यवसानेति।
परस्याध्यक्षत्वमात्रेण जगच्चेष्टेत्यत्र प्रमाणमाह --
यो अस्येति।
अस्य जगतो योऽध्यक्षो निर्विकारः स परमे प्रकृष्टे हार्दे व्योम्नि स्थितो दुर्विज्ञेय इत्यर्थः। ईश्वरस्य साक्षित्वमात्रेण स्रष्टृत्वे स्थिते फलितमाह --
ततश्चेति।
किंनिमित्तापरस्येयं सृष्टिर्न तावद्भोगार्था परस्य परमार्थतो भोगासंबन्धित्वात्तस्य सर्वसाक्षिभूतचैतन्यमात्रत्वान्न चान्यो भोक्ता चेतनान्तराभावादीश्वरस्यैकत्वादचेतनस्याभोक्तृत्वान्न च सृष्टुरपवर्गार्था तद्विरोधित्वान्नैवं प्रश्नो वा तदनुरूपं प्रतिवचनं वा युक्तं परस्य मायानिबन्धने सर्गे तस्यानवकाशत्वादित्यर्थः। परस्यात्मनो दुर्विज्ञेयत्वे श्रुतिमुदाहरति --
को अद्धेति।
तस्मिन्प्रवक्तापि संसारमण्डले नास्तीत्याह --
क इहेति।
जगतः सृष्टिकर्तृत्वेन परस्य ज्ञेयत्वमाशङ्क्य कूटस्थत्वात्ततो न सृष्टिर्जातेत्याह --
कुत इति।
नहीयं विविधा सृष्टिरन्यस्मादपि कस्माच्चिदुपपद्यतेऽन्यस्य वस्तुनोऽभावादित्याह --
कुत इति।
कथं तर्हि सृष्टिरित्याशङ्क्याज्ञानाधीनेत्याह --
दर्शितं चेति।

Sbg 9.10 scanand - Revision history

imported>Vij: Added {content_identifier} content