https://iks.bhu.edu.in/index.php?action=history&feed=atom&title=Sbg_18.17_scanand 2026-05-18T07:30:03Z Revision history for this page on the wiki MediaWiki 1.44.3 https://iks.bhu.edu.in/index.php?title=Sbg_18.17_scanand&diff=20226&oldid=prev 2025-12-04T10:07:44Z

<p>Added {content_identifier} content</p> <p><b>New page</b></p><div>Sanskrit Commentary By Sri Anandgiri<br /> ।।18.17।।विपरीतदृष्टेर्दुर्मतित्वं शिष्ट्वा सम्यग्दृष्टेः सुमतित्वं प्रश्नपूर्वकमाह --<br /> कः पुनरित्यादिना।<br /> अहं कर्तेत्यात्मनि कर्तृत्वप्रत्ययाभावे कुत्र कर्तृत्वधीरित्याशङ्क्याह --<br /> एत इति।<br /> कथं तर्हि कर्तृत्वधीरात्मनीत्याशङ्क्याधिष्ठानादीनां तद्व्यापाराणां च साक्षित्वादित्याह --<br /> अहं त्विति।<br /> आत्मनो न स्वतोऽस्ति क्रियाशक्तिमत्त्वमित्यत्र प्रमाणमाह --<br /> अप्राणो हीति।<br /> नापि तस्य स्वतो ज्ञानशक्तिमत्त्वमित्याह --<br /> अमना इति।<br /> उपाधिद्वयासंबन्धे शुद्धत्वं फलितमाह --<br /> शुभ्र इति।<br /> कारणसंबन्धादशुद्धिमाशङ्क्योक्तं --<br /> अक्षरादिति।<br /> कार्यकारणयोरात्मास्पर्शित्वेन पार्थक्ये सद्वितीयत्वमाशङ्क्य तयोरवस्तुत्वान्मैवमित्याह --<br /> केवल<br /> इति।<br /> जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन कौटस्थ्यमाह --<br /> अविक्रिय इति।<br /> बुद्धिर्यस्येत्यादि व्याचष्टे --<br /> बुद्धिरिति।<br /> नानुशायिनी नानुशयवती। न क्लेशशालिनीत्यर्थः। द्वितीयपादस्याक्षरार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह --<br /> इदमिति।<br /> पापं कर्मेदमा परामृश्यते। लोकानां प्राणसंबन्धाभावे कुतो हिंसेत्याशङ्क्याह --<br /> प्राणिन इति।<br /> विरुद्धार्थोक्त्या स्तुतिरपि न युक्तेति शङ्कते --<br /> नन्विति।<br /> विरोधं परिहरति --<br /> नैष दोष इति।<br /> लौकिकदृष्टिमवष्टभ्य हत्वापीति निर्देशं विशदयति --<br /> देहादीति।<br /> तात्त्विकीं दृष्टिमास्थाय न हन्तीत्यादि निर्देशमुपपादयति --<br /> यथेति।<br /> नाहं कर्ता किंतु कर्तृतद्व्यापारयोः साक्षी क्रियाज्ञानशक्तिमदुपाधिद्वयविनिर्मुक्तः शुद्धः सन् कार्यकारणासंबन्धोऽद्वितीयोऽविक्रिय इत्येवं पारमार्थिकदृष्टेर्यथादर्शितत्वं द्रष्टव्यम्। हत्वापीत्येतन्न हन्तीत्यादि चोभयं दृष्टिद्वयावष्टम्भादुपपन्नमित्युपसंहरति --<br /> तदुभयमिति।<br /> केवलमेवात्मानं कर्तारं पश्यन्दुर्मतिरित्यत्रात्मविशेषणसमर्पककेवलशब्दसामर्थ्यादात्मनो विशिष्टस्य कर्तृत्वमिति शङ्कते --<br /> नन्विति।<br /> आत्मनो वैशिष्ट्यायोगान्न विशिष्टस्यापि कर्तृत्वमिति दूषयति --<br /> नैष दोष इति।<br /> अविक्रियस्वाभाव्येऽपि कथमात्मनोऽसंहतत्वमित्याशङ्क्याह --<br /> विक्रियेति।<br /> अधिष्ठानादिभिरात्मनः संहननेऽपि न कर्तृत्वमविक्रियस्य क्रियान्वयव्याघातादित्याह --<br /> संहत्येति।<br /> संहतत्वानुपपत्तिं व्यक्तीकरोति --<br /> नत्विति।<br /> असंहतत्वे फलितमाह --<br /> इति नेति।<br /> कथं तर्हि केवलत्वमात्मनि केवलशब्दादुक्तं तदाह --<br /> अत इति।<br /> अकर्तृत्वमात्मनोऽभ्युपपन्नं नास्याविक्रियत्वमुपैतीत्याशङ्क्याह --<br /> अविक्रियत्वं चेति।<br /> तत्र स्मृतिवाक्यान्युदाहरति --<br /> अविकार्योऽयमिति।<br /> नायं हन्ति न हन्यत इत्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः। उक्तवाक्यानामात्माविक्रियत्वे तात्पर्यं सूचयति --<br /> असकृदिति।<br /> निष्कलं निष्क्रियं शान्तमित्यादि वाक्यं श्रुतावादिशब्दार्थः? यानि वाक्यानि तैरात्मनोऽविक्रियत्वं दर्शितमिति योजना? न्यायतश्च तद्दर्शितमिति पूर्वेण संबन्धः। न्यायमेव दर्शयति --<br /> निरवयवमिति।<br /> न तावेदात्मा स्वतो विक्रियते निरवयवत्वादाकाशवन्नापि परतोऽसङ्गस्याकार्यस्य पराधीनत्वायोगादित्यर्थः। किंचात्मनः स्वनिष्ठा वा,विक्रियाधिष्ठानादिनिष्ठा वा? नाद्यः स्वनिष्ठविक्रियानुपपत्तेरात्मनो दर्शितत्वादित्याशयेनाह --<br /> विक्रियावत्त्वेति।<br /> सा चायुक्तेत्युक्तमिति शेषः। द्वितीयं दूषयति --<br /> नेत्यादिना।<br /> अधिष्ठानादिकृतमपि कर्म तद्योगादात्मन्यागच्छतीत्याशङ्क्य तदागमनं वास्तवमाविद्यं वेति विकल्प्याद्यं दूषयति --<br /> नहीति।<br /> द्वितीयं निरस्यति --<br /> यत्त्विति।<br /> आत्मन्यविद्याप्रापितं कर्म नात्मीयमित्येतद्दृष्टान्ताभ्यामुपपादयति --<br /> यथेत्यादिना।<br /> आत्मनोऽविक्रियत्वेन कर्तृत्वाभावे फलितमाह --<br /> तस्मादिति।<br /> ननु प्रागेवात्मनोऽविक्रियत्वं प्रतिपादितं तदिह कस्मादुच्यते तत्राह --<br /> नायमिति।<br /> शास्त्रादौ प्रतिज्ञातं हेतुपूर्वकं संक्षिप्योक्त्वा मध्ये तत्र तत्र प्रसङ्गं कृत्वा प्रसारितां कर्माधिकारनिवृत्तिमिहोपसंहरतीति संबन्धः। प्रतिज्ञातस्य हेतुनोपपादितस्यान्ते निगमनं किमर्थमित्याशङ्क्याह --<br /> शास्त्रार्थेति।<br /> कर्माधिकारो विदुषो नेति स्थिते तस्य देहाभिमानाभावे सत्यविद्योत्थसर्वकर्मत्यागसिद्धेरनिष्टमिष्टं मिश्रं चेति त्रिविधं कर्मफलं संन्यासिनां नेति प्रागुक्तं युक्तमेवेति परमप्रकृतमुपसंहरति --<br /> एवंचेति।<br /> ये पुनरविद्वांसो देहाभिमानिनस्तेषां त्रिविधं कर्मफलं संभवत्येवेति हेतुवचनसिद्धमर्थं निगमयति --<br /> तद्विपर्ययाच्चेति।<br /> अधिष्ठानादिकृतं कर्म नात्मकृतमविदुषामेव कर्माधिकारो देहाभिमानित्वेन तत्त्यागायोगाद्देहाभिमानाभावात्तु विदुषां कर्माधिकारनिवृत्तिरित्युपसंहृतमर्थं संक्षिप्याह --<br /> इत्येष<br /> इति।<br /> उक्तश्च गीतार्थो वेदार्थत्वादुपादेय इत्याह --<br /> स एष इति।<br /> कथमयमर्थो वेदार्थोऽपि प्रतिपत्तुं शक्यते तत्राह --<br /> निपुणेति।<br /> भाष्यकृता मानयुक्तिभ्यां विभज्यानुक्तत्वान्नास्यार्थस्योपादेयत्वमित्याशङ्क्याह --<br /> तत्रेति।</div>

imported>Vij