imported>Vij: Added {content_identifier} content

2025-12-04T08:23:01Z

Added {content_identifier} content

New page

Sanskrit Commentary By Sri Anandgiri
।।13.12।।उत्तरग्रन्थमवतारयति --
यथोक्तेति।
अमानित्वादीनां ज्ञानत्वमाक्षिपति --
नन्विति।
वस्तुपरिच्छेदकत्वाज्ज्ञानत्वमाशङ्क्याह --
नहीति।
परिच्छेदकत्वाज्ज्ञानत्वं ज्ञानत्वात्परिच्छेदकत्वमित्यन्योन्याश्रयादित्यभिप्रेत्याह --
सर्वत्रेति।
स्वार्थस्यैव ज्ञानं परिच्छेदकमित्येतद्व्यतिरेकद्वारा विशदयति --
नहीति।
व्यतिरेकदृष्टान्तमाह --
यथेति।
अमानित्वादीनां ज्ञानत्वमाक्षिप्तं प्रतिक्षिपति --
नैष दोष इति।
तत्र हेतुत्वेनोक्तं स्मारयति --
ज्ञानेति।
तेषु ज्ञानशब्दे हेत्वन्तरमाह --
ज्ञानेति।
अमानित्वादीनां ज्ञानत्वमुक्त्वा ज्ञातव्यमवतारयति --
ज्ञेयमिति।
प्रश्नद्वारा ज्ञेयप्रवचनस्य फलमुक्त्वा प्ररोचनं कृत्वा तेन श्रोतुराभिमुख्यमापादयितुं प्ररोचनफलोक्तिपरमनन्तरवाक्यमित्याह --
किमित्यादिना।
तदेव विशिनष्टि --
अनादिमदिति।
आदिमत्त्वराहित्यमव्याकृतस्याप्यस्त्यतो विशेषं दर्शयति --
किं तदिति।
भोक्तुरपि,भोग्यात्परत्वमित्यतो विशिनष्टि --
ब्रह्मेति।
अनादीत्येकं पदं मत्परमिति चापरमिति पदच्छेदान्न पुनरुक्तिरिति मतान्तरमुत्थापयति --
अत्रेति।
एकपदत्वसंभवे किमिति पदद्वयमित्याशङ्क्याह --
बहुव्रीहिणेति।
आदिरस्य नास्तीति यो बहुव्रीहिणोक्तोऽर्थस्तस्मिन्नादिमत्त्वनिषेधे नास्ति मतुपोऽर्थवत्त्वमिति मतुबानर्थक्यमनिष्टं स्यादिति मत्त्वा पदं छिन्दन्तीति पूर्वेण संबन्धः। आदिरस्य नास्तीत्यनादीत्युक्त्वा मत्परमित्युच्यमाने कोऽर्थः स्यादित्याशङ्क्याह --
अर्थेति।
उक्तव्याख्यानस्यायुक्तत्वान्नायं पुनरुक्तिसमाधिरित्याह --
सत्यमिति।
अर्थासंभवं समर्थयते --
ब्रह्मण इति।
तथापि विशिष्टशक्तिमत्त्वं किं न स्यादित्याशङ्क्याह --
विशिष्टेति।
तथापि मतुपो बहुव्रीहिणा तुल्यस्यार्थस्य कथं नानर्थक्यं तत्राह --
तस्मादिति।
अनादिमत्परं ब्रह्मेत्यत्र पक्षान्तरं प्रतिक्षिप्य स्वपक्षः समर्थितः? संप्रति ब्रह्मणो ब्रह्मत्वादेव कार्यकारणात्मकत्वप्राप्तावुक्तानुवादद्वारा न सदित्याद्यवतारयति --
अमृतत्वेति।
सत्कार्यमभिव्यक्तनामरूपत्वात्? असत्कारणं तद्विपर्ययादिति विभागः। ज्ञेयप्रवचनमनिर्वाच्यविषयत्वात्प्रक्रमप्रतिकूलमित्याक्षिपति --
नन्विति।
निर्विशेषस्य वस्तुनो ज्ञेयत्वात्तद्विषयं प्रवचनं प्रक्रमानुकूलमित्युत्तरमाह --
नेत्यादिना।
अनिर्वाच्यत्वे न सत्तन्नासदित्युच्यमाने कथमिदमनुरूपमिति पृच्छति --
कथमिति।
ब्रह्मात्मप्रकाशस्य सिद्धत्वात्तदर्थं विधिमुखेनोपदेशायोगादध्यस्ततद्धर्मनिवृत्तये निषेधद्वारोपदेशस्य वेदान्तेषु प्रसिद्धेरारोपितविशेषनिषेधरूपमिदं प्रवचनमुचितमिति परिहरति --
सर्वास्विति।
ज्ञेयस्य ब्रह्मणो विधिमुखोपदेशायोगे हेतुमाह --
वाच इति।
ब्रह्मणोऽस्तिशब्दावाच्यत्वे नरविषाणवन्नास्तित्वमित्यनिष्टमाशङ्कते --
नन्विति।
एवमुत्सर्गेऽपि ब्रह्मणि किमायातमित्याशङ्क्याह --
अथेति।
ज्ञेयस्यास्तिशब्दावाच्यत्वे व्याघातश्चेत्याह --
विप्रतिषिद्धं चेति।
अस्तिशब्दावाच्यत्वादवस्तु ब्रह्मेत्यत्राप्रयोजकत्वमाह --
न तावदिति।
नास्तिबुद्धिविषयत्वमेवावस्तुत्वे निमित्तमतस्तदभावाद्ब्रह्मणो नावस्तुतेत्येतदेव व्यक्तीकर्तुं चोदयति --
नन्विति।
सर्वासां धियामस्तिधीत्वेन नास्तिधीत्वेन वानुगतत्वेऽन्यतरधीगोचरत्वाभावे ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यत्वं दुर्वारमिति फलितमाह --
तत्रेति।
ब्रह्मणो घटादिवैलक्षण्यादुभयबुद्ध्यविषयत्वेऽपि नानिर्वाच्यतेत्याह --
नेत्यादिना।
घटादेरिन्द्रियग्राह्यस्योभयबुद्धिविषयत्वेऽपि ब्रह्मणस्तदग्राह्यस्य नोभयधीविषयत्वं तथापि नानिर्वाच्यत्वं सच्चिदेकतानस्य शब्दप्रमाणादविषयत्वेन दृष्टत्वादित्युक्तमेव प्रपञ्चयति --
यद्धीति।
परोक्तं विरोधमनुवदति --
यत्त्विति।
श्रुत्यवष्टम्भेन निराचष्टे --
न विरुद्धमिति।
सापि विरुद्धार्थत्वानुमानं बोधकस्याविरोधापेक्षत्वादिति शङ्कते --
श्रुतिरिति।
तस्या विरुद्धार्थत्वेनाप्रामाण्ये दृष्टान्तमाह --
यथेति।
प्राचीनवंशं करोतीति पारलौकिकफलयज्ञानुष्ठानार्थं शालानिर्माणं प्रस्तुत्य को हि तद्वेदेत्याद्या परलोकसत्त्वे संदिहाना यथा विरुद्धार्था श्रुतिरप्रमाणमेवं विदिताविदितान्यत्वश्रुतिरपीत्यर्थः। नेयं श्रुतिर्विरुद्धत्वेनामानतया हातव्या ब्रह्मण्यद्वितीये प्रत्यक्ताप्रतिपादनेन मानत्वादित्युत्तरमाह --
न विदितेति।
यत्तु विरुद्धार्थत्वे को हीत्युदाहृतं तदसदर्थवादस्य विधिशेषस्य स्वार्थेतात्पर्यादित्याह --
यदीति।
यत्र जात्यादिमत्त्वं तत्र वाच्यत्वं यथा गवादौ न ब्रह्मणि जात्यादिमत्त्वमतस्तस्यावाच्यत्वान्निषेधेनैव बोध्यत्वमित्याह --
उपपत्तेश्चेति।
नोच्यत इति निषेधेनैव तस्योपदेश इति शेषः। जात्यादिमतोऽर्थस्यैव वाच्यत्वं तत्रैव संगतिग्रहादिति प्रपञ्चयति --
सर्वो हीति।
अश्रुतस्य जात्यादिद्वारेणाज्ञातसङ्गतेर्वा शब्दस्य न बोधकत्वमदृष्टेरित्याह --
नान्यथेति।
जात्यादेः सच्छब्दविषयत्वमुदाहरति --
तद्यथेत्यादिना।
ब्रह्मणस्त्वगोत्रत्वमवर्णत्वमित्यादिश्रुतेर्जात्यादिमत्त्वाभावान्न शब्दवाच्यतेत्याह --
नत्विति।
केवलो निर्गुणश्चेति श्रुतेर्गुणद्वारा ब्रह्मणो न वाच्यतेत्याह --
नापीति।
निष्क्रियत्वे मानमाह --
निष्कलमिति।
ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वस्याशेषोपनिषत्सु सिद्धत्वाद्विशिष्टस्य संबन्धस्य तस्मिन्नसिद्धेर्न तद्द्वारापि तस्य वाच्यतेत्याह --
नचेति।
ब्रह्मण्यभिधावृत्याशब्दाप्रवृत्तौ हेत्वन्तराण्याह --
अद्वयत्वादिति।
ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे श्रुतमपि संवादयति --
यत इति।

Sbg 13.12 scanand - Revision history

imported>Vij: Added {content_identifier} content