IKS BHU - User contributions [en]

IKS BHU:About

2026-03-24T10:03:55Z

Admin: Simple introduction for the project

This project explores the development of an Ontological Middleware (OM) designed to bridge the gap between contemporary learners and the knowledge contained within Indian Śāstras. By formalizing the inherent structure of heritage texts into ontologically-aligned Knowledge Graphs, the OM serves as a programmatic gateway. This provides developers and researchers with handles to discover, navigate, and query information that remains faithful to traditional Indian epistemological frameworks.

The project exposes the ontologies for the texts, as well as the ontologies for navigating the system that hosts the knowledge within these texts. This wiki is a intermediate-to-final product that showcases the project deliverables in a format that is user friendly (low learning curve, familiarity, ease of use for viewing editing moderating).

Sutras

2026-01-25T13:28:01Z

Admin: Formatting and sectioning, minor corrections

== ।।अथ प्रथमाध्याये, प्रथमाह्निकम्।। ==

प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः [[1/1/1]]

दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः [[1/1/2]]

प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि [[1/1/3]]

इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानपव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् [[1/1/4]]

अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टञ्च [[1/1/5]]

प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम् [[1/1/6]]

आप्तोपदेशः शब्दः [[1/1/7]]

स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् [[1/1/8]]

आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् [[1/1/9]]

इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् [[1/1/10]]

चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् [[1/1/11]]

घ्राणरसनचक्षुस्त्वक् श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः [[1/1/12]]

पृथ्व्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि [[1/1/13]]

गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः [[1/1/14]]

बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् [[1/1/15]]

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् [[1/1/16]]

प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीराम्भः [[1/1/17]]

प्रवर्तनालक्षणा दोषाः [[1/1/18]]

पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः [[1/1/19]]

प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् [[1/1/20]]

बाधनालक्षणंदुःखम् [[1/1/21]]

तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः [[1/1/22]]

समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः [[1/1/23]]

यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् [[1/1/24]]

लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः [[1/1/25]]

तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः [[1/1/26]]

स चतुर्विधः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् [[1/1/27]]

सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः [[1/1/28]]

समानतन्त्रसिद्धःपरतन्त्रसिद्धःप्रतितन्त्रसिद्धान्तः [[1/1/29]]

यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः [[1/1/30]]

अपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः [[1/1/31]]

प्रतिज्ञाहेतुदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः [[1/1/32]]

साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा [[1/1/33]]

उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः [[1/1/34]]

तथा वैधर्म्यात् [[1/1/35]]

साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् [[1/1/36]]

तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् [[1/1/37]]

उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः [[1/1/38]]

हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् [[1/1/39]]

अविज्ञाततत्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः मूहस्तर्कः [[1/1/40]]

विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः [[1/1/41]]

== ।।अथ प्रथमाध्याये, द्वितीयमाह्निकम् ।। ==

प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोवपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः[[1/2/1]]

यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः [[1/2/2]]

स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा [[1/2/3]]

सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः [[1/2/4]]

अनैकान्तिकः सव्यभिचारः [[1/2/5]]

सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः [[1/2/6]]

यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः [[1/2/7]]

साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः [[1/2/8]]

कालात्ययापदिष्टः कालातीतः [[1/2/9]]

वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् [[1/2/10]]

तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलञ्चेति [[Sutra_1_2_11| 1_2_11]]

अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् [[Sutra_1_2_12| 1_2_12]]

सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यछलम् [[Sutra_1_2_13| 1_2_13]]

धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् [[Sutra_1_2_14| 1_2_14]]

वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् [[Sutra_1_2_15| 1_2_15]]

न तदर्थान्तरभावात् [[Sutra_1_2_16| 1_2_16]]

अविशेषे वा किञ्चित्साधर्म्यादेकच्छलप्रसङ्गः [[Sutra_1_2_17| 1_2_17]]

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः [[Sutra_1_2_18| 1_2_18]]

विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् [[Sutra_1_2_19| 1_2_19]]

तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् [[Sutra_1_2_20| 1_2_20]]

== ।। अथ द्वितीयाध्याये, प्रथमाह्निकम् ।। ==

समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशयः [[Sutra_2_1_1| 2_1_1]]

विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च [[Sutra_2_1_2| 2_1_2]]

विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः [[Sutra_2_1_3| 2_1_3]]

अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चव्यवस्थायाः [[Sutra_2_1_4| 2_1_4]]

तथाऽत्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः [[Sutra_2_1_5| 2_1_5]]

यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा [[Sutra_2_1_6| 2_1_6]]

यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः [[Sutra_2_1_7| 2_1_7]]

प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः [[Sutra_2_1_8| 2_1_8]]

पूर्वहि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षोत्पत्तिः [[Sutra_2_1_9| 2_1_9]]

पश्चात् सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः [[Sutra_2_1_10| 2_1_10]]

युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् [[Sutra_2_1_11| 2_1_11]]

त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_12| 2_1_12]]

सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_13| 2_1_13]]

तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः [[Sutra_2_1_14| 2_1_14]]

त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः [[Sutra_2_1_15| 2_1_15]]

प्रमेया च तुला प्रामाण्यवत् [[Sutra_2_1_16| 2_1_16]]

प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः [[Sutra_2_1_17| 2_1_17]]

तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद् [[Sutra_2_1_18| 2_1_18]]

न प्रदीपप्रकाशवत् तत्सिद्धेः [[Sutra_2_1_19| 2_1_19]]

क्वचिन्निवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क्वचिदनेकान्तः [[Sutra_2_1_20| 2_1_20]]

प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् [[Sutra_2_1_21| 2_1_21]]

नात्ममनसोः सन्त्रिकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः [[Sutra_2_1_22| 2_1_22]]

दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्ग [[Sutra_2_1_23| 2_1_23]]

ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः [[Sutra_2_1_24| 2_1_24]]

तदयौगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः [[Sutra_2_1_25| 2_1_25]]

प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्त्रिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् [[Sutra_2_1_26| 2_1_26]]

सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् [[Sutra_2_1_27| 2_1_27]]

तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् [[Sutra_2_1_28| 2_1_28]]

व्याहतत्वादहेतुः [[Sutra_2_1_29| 2_1_29]]

नार्थविशेषप्राबल्यात् [[Sutra_2_1_30| 2_1_30]]

प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः [[Sutra_2_1_31| 2_1_31]]

न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् [[Sutra_2_1_32| 2_1_32]]

न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् [[Sutra_2_1_33| 2_1_33]]

साध्यत्वादवयविनि सन्देहः [[Sutra_2_1_34| 2_1_34]]

सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः [[Sutra_2_1_35| 2_1_35]]

धारणाकर्षणोपपत्तेश्च [[Sutra_2_1_36| 2_1_36]]

सेनावनवत् ग्रहणामिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् [[Sutra_2_1_37| 2_1_37]]

रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् [[Sutra_2_1_38| 2_1_38]]

नैकदेशत्राससादृश्येभ्याऽर्थान्तरभावात् [[Sutra_2_1_39| 2_1_39]]

वर्त्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः [[Sutra_2_1_40| 2_1_40]]

तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् [[Sutra_2_1_41| 2_1_41]]

नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षासिद्धिः [[Sutra_2_1_42| 2_1_42]]

वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणम् प्रत्यक्षानुपपत्तेः [[Sutra_2_1_43| 2_1_43]]

कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् [[Sutra_2_1_44| 2_1_44]]

अत्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यादुपमानासिद्धिः [[Sutra_2_1_45| 2_1_45]]

प्रसिद्धसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_46| 2_1_46]]

प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः [[Sutra_2_1_47| 2_1_47]]

नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः [[Sutra_2_1_48| 2_1_48]]

तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेर्नाविशेषः [[Sutra_2_1_49| 2_1_49]]

शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् [[Sutra_2_1_50| 2_1_50]]

उपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वात् ? [[Sutra_2_1_51| 2_1_51]]

सम्बन्धाच्च ? [[Sutra_2_1_51| 2_1_51]]

आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसम्प्रत्ययः [[Sutra_2_1_52| 2_1_52]]

पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभावः [[Sutra_2_1_53| 2_1_53]]

शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः? [[Sutra_2_1_54| 2_1_54]]

न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य [[Sutra_2_1_55| 2_1_55]]

जातिविशेषे चानियमात् [[Sutra_2_1_56| 2_1_56]]

तदप्रमाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः [[Sutra_2_1_57| 2_1_57]]

न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् [[Sutra_2_1_58| 2_1_58]]

अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् [[Sutra_2_1_59| 2_1_59]]

अनुवादोपपत्तेश्च [[Sutra_2_1_60| 2_1_60]]

वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् [[Sutra_2_1_61| 2_1_61]]

विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् [[Sutra_2_1_62| 2_1_62]]

विधिर्विधायकः [[Sutra_2_1_63| 2_1_63]]

स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः [[Sutra_2_1_64| 2_1_64]]

विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः [[Sutra_2_1_65| 2_1_65]]

नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः [[Sutra_2_1_66| 2_1_66]]

शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाविशेषः [[Sutra_2_1_67| 2_1_67]]

मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् [[Sutra_2_1_68| 2_1_68]]

== ।। अथ द्वितीयाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।। ==

न चतुष्ट्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् [[Sutra_2_2_1| 2_2_1]]

शब्द ऐतिह्यानर्थान्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभावाच्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_2| 2_2_2]]

अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् [[Sutra_2_2_3| 2_2_3]]

अनर्थापत्तावर्थापत्त्यभिमानात् [[Sutra_2_2_4| 2_2_4]]

प्रतिषेधाप्रामाण्यञ्चानैकान्तिकत्वात् [[Sutra_2_2_4| 2_2_4]]

तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् [[Sutra_2_2_5| 2_2_5]]

नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः [[Sutra_2_2_6| 2_2_6]]

लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धिः [[Sutra_2_2_7| 2_2_7]]

असत्यर्थे नाभाव इति चेत्र, अन्यलक्षणोपपत्तेः [[Sutra_2_2_8| 2_2_8]]

तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः [[Sutra_2_2_90| 2_2_90]]

नः लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः [[Sutra_2_2_11| 2_2_11]]

प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च [[Sutra_2_2_12| 2_2_12]]

आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपचाराच्च [[Sutra_2_2_13| 2_2_13]]

नः घटाभावसामान्यनित्यत्वात् नित्येप्वप्यनित्यवदुपचाराच्च [[Sutra_2_2_14| 2_2_14]]

तत्त्वभाक्तयोर्नानात्वविभागादव्यभिचारः [[Sutra_2_2_15| 2_2_15]]

सन्तानानुमानविशेषणात् [[Sutra_2_2_16| 2_2_16]]

कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् [[Sutra_2_2_17| 2_2_17]]

प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च [[Sutra_2_2_18| 2_2_18]]

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपत्तिः [[Sutra_2_2_19| 2_2_19]]

अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् [[Sutra_2_2_20| 2_2_20]]

अनुपलम्भात्मकत्वादनुलब्धेरहेतुः [[Sutra_2_2_21| 2_2_21]]

अस्पर्शत्वात् [[Sutra_2_2_22| 2_2_22]]

न, कर्मानित्यत्वात् [[Sutra_2_2_23| 2_2_23]]

न, अणुनित्यत्वात् [[Sutra_2_2_24| 2_2_24]]

सम्प्रदानात् [[Sutra_2_2_25| 2_2_25]]

तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_2_2_26| 2_2_26]]

अध्यापनादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_27| 2_2_27]]

उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_28| 2_2_28]]

अभ्यासात् [[Sutra_2_2_29| 2_2_29]]

नान्यत्वेऽप्यभ्यासस्योपचारात् [[Sutra_2_2_30| 2_2_30]]

अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताऽभावः [[Sutra_2_2_31| 2_2_31]]

तदभावे नास्त्यनन्यता, तयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः [[Sutra_2_2_32| 2_2_32]]

विनाशकारणानुपलब्धेः [[Sutra_2_2_33| 2_2_33]]

अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः [[Sutra_2_2_34| 2_2_34]]

उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादनपदेशः [[Sutra_2_2_35| 2_2_35]]

पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः [[Sutra_2_2_36| 2_2_36]]

विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः [[Sutra_2_2_37| 2_2_37]]

अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_38| 2_2_38]]

विभक्तयन्तरोपपत्तेश्च समासे [[Sutra_2_2_39| 2_2_39]]

विकारादेशोपदेशात् संशयः [[Sutra_2_2_40| 2_2_40]]

प्रकृतिविवृद्धौ विकारविवृद्धेः [[Sutra_2_2_41| 2_2_41]]

न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुः [[Sutra_2_2_42| 2_2_42]]

द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः [[Sutra_2_2_43| 2_2_43]]

नः अतुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् [[Sutra_2_2_44| 2_2_44]]

द्रव्यविकारवैषम्यवद्वर्णविकारविकल्पः [[Sutra_2_2_45| 2_2_45]]

न; विकारधर्मानुपपत्तेः [[Sutra_2_2_46| 2_2_46]]

विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः [[Sutra_2_2_47| 2_2_47]]

सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः [[Sutra_2_2_48| 2_2_48]]

न; तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् [[Sutra_2_2_49| 2_2_49]]

नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् [[Sutra_2_2_50| 2_2_50]]

नित्यानामतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_51| 2_2_51]]

अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः [[Sutra_2_2_52| 2_2_52]]

विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_53| 2_2_53]]

प्रकृत्यनियमाद् [[Sutra_2_2_54| 2_2_54]]

अनियमे नियमान्नानियमः [[Sutra_2_2_55| 2_2_55]]

नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_56| 2_2_56]]

गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तेर्वर्णविकारः [[Sutra_2_2_57| 2_2_57]]

ते विभक्त्यन्ताः पदम् [[Sutra_2_2_58| 2_2_58]]

व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात् संशयः [[Sutra_2_2_59| 2_2_59]]

या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसङ्ख्यावृद्ध्युपचयवर्णसमासानुबन्धानां व्यक्तावुपचाराद् व्यक्तिः [[Sutra_2_2_60| 2_2_60]]

न; तदनवस्थानात् [[Sutra_2_2_61| 2_2_61]]

सहचरणसथानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकान्नपुरुषेप्वतद्भावेऽपि तदुपचारः [[Sutra_2_2_62| 2_2_62]]

आकृतिस्तपदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यस्थानसिद्धेः ? [[Sutra_2_2_63| 2_2_63]]

व्यक्त्याकृतियुक्तेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः ? [[Sutra_2_2_63| 2_2_63]]

न, आकृतिव्यक्तयपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तेः [[Sutra_2_2_64| 2_2_64]]

व्यक्त्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः [[Sutra_2_2_65| 2_2_65]]

व्यक्तिगुणविशेषाश्रयो मूर्तिः [[Sutra_2_2_66| 2_2_66]]

आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या [[Sutra_2_2_67| 2_2_67]]

समानप्रसवात्मिका जातिः [[Sutra_2_2_68| 2_2_68]]

== ।। अथ तृतीयोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ।। ==

दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् [[Sutra_3_1_1| 3_1_1]]

विषयव्यवस्थानात् [[Sutra_3_1_2| 3_1_2]]

तद्व्यवस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_3| 3_1_3]]

शरीरदाहे पातकाभावात् [[Sutra_3_1_4| 3_1_4]]

तदभावः, सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात् [[Sutra_3_1_5| 3_1_5]]

न; कार्याश्रयकर्तृवधात् [[Sutra_3_1_6| 3_1_6]]

सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् [[Sutra_3_1_7| 3_1_7]]

नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् [[Sutra_3_1_8| 3_1_8]]

एकविनाशे द्वितीयाविनाशन्नैकत्वम् [[Sutra_3_1_9| 3_1_9]]

अवयवनाशेऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः [[Sutra_3_1_10| 3_1_10]]

दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_11| 3_1_11]]

इन्द्रियान्तरविकारात् [[Sutra_3_1_12| 3_1_12]]

नः स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् [[Sutra_3_1_13| 3_1_13]]

तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_14| 3_1_14]]

न; आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् [[Sutra_3_1_15| 3_1_15]]

ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् [[Sutra_3_1_16| 3_1_16]]

नियमञ्च निरनुमानः[[Sutra_3_1_17| 3_1_17]]

पूर्वाभ्यस्तरस्मृत्यनुबन्धात् जातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः [[Sutra_3_1_18| 3_1_18]]

पद्मादिषु प्रबोधसम्मीलनविकारवत्तद्विकारः [[Sutra_3_1_19| 3_1_19]]

न; उष्णशीतवर्षाकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् [[Sutra_3_1_20| 3_1_20]]

प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् [[Sutra_3_1_21| 3_1_21]]

अयसोऽस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम् [[Sutra_3_1_22| 3_1_22]]

न; अन्यत्र प्रवृत्त्यभावात् [[Sutra_3_1_23| 3_1_23]]

वीतरागजन्मादर्शनात् [[Sutra_3_1_24| 3_1_24]]

सगुणद्रव्योत्पत्तिवत् तदुत्पत्तिः [[Sutra_3_1_25| 3_1_25]]

न; सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् [[Sutra_3_1_26| 3_1_26]]

पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः [[Sutra_3_1_27| 3_1_27]]

पार्थिवाप्यतैजसं तदुणोपलब्धेः [[Sutra_3_1_28| 3_1_28]]

निः श्वासोच्छासोपलब्धेश्चातुभौतिकम् [[Sutra_3_1_29| 3_1_29]]

गन्धक्लेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिकम् [[Sutra_3_1_30| 3_1_30]]

श्रुतिप्रामाण्याच्च [[Sutra_3_1_31| 3_1_31]]

कृष्णसारे सत्युपलम्भाद्व्यतिरिच्य चोपलम्भात् संशयः [[Sutra_3_1_32| 3_1_32]]

महदणुग्रहणात् [[Sutra_3_1_33| 3_1_33]]

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् [[Sutra_3_1_34| 3_1_34]]

तदनुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_3_1_35| 3_1_35]]

नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः [[Sutra_3_1_36| 3_1_36]]

द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः [[Sutra_3_1_37| 3_1_37]]

अनेकद्रव्यसमवायाद्रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धिः [[Sutra_3_1_38| 3_1_38]]

कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः [[Sutra_3_1_39| 3_1_39]]

माध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः [[Sutra_3_1_40| 3_1_40]]

न रात्रावप्यनुपलब्धेः [[Sutra_3_1_41| 3_1_41]]

आदर्शोदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः [[Sutra_3_1_42| 3_1_42]]

दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_3_1_43| 3_1_43]]

स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थानत्वाच्च संशयः [[Sutra_3_1_44| 3_1_44]]

त्वगव्यतिरेकात् [[Sutra_3_1_45| 3_1_45]]

न युगपदर्थानुपलब्धेः [[Sutra_3_1_46| 3_1_46]]

विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका [[Sutra_3_1_47| 3_1_47]]

इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् [[Sutra_3_1_48| 3_1_48]]

न तदर्थबहुत्वात् [[Sutra_3_1_49| 3_1_49]]

गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद् गन्धादीनामप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_50| 3_1_50]]

विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् [[Sutra_3_1_51| 3_1_51]]

न; बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः [[Sutra_3_1_52| 3_1_52]]

भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् [[Sutra_3_1_53| 3_1_53]]

गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः [[Sutra_3_1_54| 3_1_54]]

अप्तेजोवायूनां पूर्वपूर्वम पोह्याकाशस्योत्तरः [[Sutra_3_1_55| 3_1_55]]

न सर्वगुणानुपलब्धेः [[Sutra_3_1_56| 3_1_56]]

एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः [[Sutra_3_1_57| 3_1_57]]

विष्टं ह्यपरं परेण [[Sutra_3_1_58| 3_1_58]]

नः पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् [[Sutra_3_1_59| 3_1_59]]

पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत्तत्प्रधानम् [[Sutra_3_1_60| 3_1_60]]

तद्व्यवस्थानं तु भूयस्त्वात् [[Sutra_3_1_61| 3_1_61]]

सगुणानामिन्द्रियभावात् [[Sutra_3_1_62| 3_1_62]]

तेनैव तस्याग्रहणाच्च [[Sutra_3_1_64| 3_1_64]]

न शब्दगुणोपलब्धेः [[Sutra_3_1_65| 3_1_65]]

तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधर्म्यात् [[Sutra_3_1_66| 3_1_66]]

== ।। अथ तृतीयोऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।। ==

कर्माकाशसाधर्म्यात् संशयः [[Sutra_3_2_1| 3_2_1]]

विषयप्रत्यभिज्ञानात् [[Sutra_3_2_2| 3_2_2]]

साध्यसमत्वादहेतुः [[Sutra_3_2_3| 3_2_3]]

न युगपदग्रहणात् [[Sutra_3_2_4| 3_2_4]]

अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः [[Sutra_3_2_5| 3_2_5]]

क्रमवृत्तित्वादयुगपदग्रहणम् [[Sutra_3_2_6| 3_2_6]]

अप्रत्यभिज्ञानश्च विषयान्तरव्यासङ्गात् [[Sutra_3_2_7| 3_2_7]]

नः गत्यभावात् [[Sutra_3_2_8| 3_2_8]]

स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः [[Sutra_3_2_9| 3_2_9]]

स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाद्वयक्तीनामहेतुः [[Sutra_3_2_10| 3_2_10]]

नियमहेत्वभावाद् यथादर्शनमभ्यनुज्ञा [[Sutra_3_2_11| 3_2_11]]

नः उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः [[Sutra_3_2_12| 3_2_12]]

क्षीरविनाशे कारणानुपलव्धिवद्दध्युत्पत्तिवच्च तदुपपत्तिः [[Sutra_3_2_13| 3_2_13]]

लिङ्गतो ग्रहणान्ननुपलब्धिः [[Sutra_3_2_14| 3_2_14]]

न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् [[Sutra_3_2_15| 3_2_15]]

व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेरनुमानम् [[Sutra_3_2_16| 3_2_16]]

क्वचिद्विनाशकरणानुपलब्धेः क्वचिच्चोपलब्धेरनेकान्तः [[Sutra_3_2_17| 3_2_17]]

नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेऽपि ज्ञानावस्थानात् [[Sutra_3_2_18| 3_2_18]]

युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः [[Sutra_3_2_19| 3_2_19]]

तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यम् [[Sutra_3_2_20| 3_2_20]]

इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात् तदनुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_21| 3_2_21]]

न; उत्पत्तिकारणानपदेशात् [[Sutra_3_2_22| 3_2_22]]

विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः [[Sutra_3_2_23| 3_2_23]]

अनित्यत्वग्रहाद् बुद्धेर्बुर्द्धयन्तराद्विनाशः शब्दवत् [[Sutra_3_2_24| 3_2_24]]

ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्युत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_25| 3_2_25]]

न; अन्तः शरीरवृत्तित्वान्मनसः [[Sutra_3_2_26| 3_2_26]]

साध्यत्वादहेतुः [[Sutra_3_2_27| 3_2_27]]

स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेरप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_28| 3_2_28]]

न तदाशुगतित्वान्मनसः [[Sutra_3_2_29| 3_2_29]]

न; स्मरणकालानियात् [[Sutra_3_2_30| 3_2_30]]

आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः [[Sutra_3_2_31| 3_2_31]]

व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् [[Sutra_3_2_32| 3_2_32]]

प्रणिधानलिङ्गदिज्ञानानामयुपद्भावादयुगपदस्मरणम् [[Sutra_3_2_33| 3_2_33]]

ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तित्वादारम्भनिवृत्त्योः [[Sutra_3_2_34| 3_2_34]]

तल्ल्ङ्गित्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येप्वप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_35| 3_2_35]]

परश्वादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् [[Sutra_3_2_36| 3_2_36]]

नियमानियमौ तु तद्विशेषकौ [[Sutra_3_2_37| 3_2_37]]

यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्त्र्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः [[Sutra_3_2_38| 3_2_38]]

प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहणाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयाऽर्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः [[Sutra_3_2_39| 3_2_39]]

कर्मानवस्थायिग्रहणात् [[Sutra_3_2_40| 3_2_40]]

अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वात् विद्युत्सम्पाते रूपाद्यव्यक्तग्रहणवत् [[Sutra_3_2_41| 3_2_41]]

हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा [[Sutra_3_2_42| 3_2_42]]

प्रदीपार्च्चिषः सन्तत्यभिव्यक्त ग्रहणवत् तद्ग्रहणम् [[Sutra_3_2_43| 3_2_43]]

द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः [[Sutra_3_2_44| 3_2_44]]

यावच्छरीरभावित्वाद् रूपादीनाम् [[Sutra_3_2_45| 3_2_45]]

नः पाकगुणान्तरोत्पत्तेः [[Sutra_3_2_46| 3_2_46]]

प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_47| 3_2_47]]

शरीरव्यापित्वात् [[Sutra_3_2_48| 3_2_48]]

नः केशनखादिप्वनुपलब्धेः [[Sutra_3_2_49| 3_2_49]]

त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादि एव प्रसङ्गः [[Sutra_3_2_50| 3_2_50]]

शरीरगुणवैधर्म्यात् [[Sutra_3_2_51| 3_2_51]]

नः रूपादीनामितरेतरवैधर्म्यात् [[Sutra_3_2_52| 3_2_52]]

ऐन्द्रियकत्वाद् रूपादीनामप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_53| 3_2_53]]

ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः [[Sutra_3_2_54| 3_2_54]]

नः युगपदनेकक्रियोपलब्धेः [[Sutra_3_2_55| 3_2_55]]

अलातकचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसञ्चरात् [[Sutra_3_2_56| 3_2_56]]

यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु [[Sutra_3_2_57| 3_2_57]]

पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_58| 3_2_58]]

भूतेभ्यो मूर्त्त्युपादानवत् तदुपादानम् [[Sutra_3_2_59| 3_2_59]]

नः साध्यसमत्वात् [[Sutra_3_2_60| 3_2_60]]

न; उत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः [[Sutra_3_2_61| 3_2_61]]

तथाहारस्य [[Sutra_3_2_62| 3_2_62]]

प्राप्तौ चानियमात् [[Sutra_3_2_63| 3_2_63]]

शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म [[Sutra_3_2_64| 3_2_64]]

एतेनानियमः प्रयुक्तः [[Sutra_3_2_65| 3_2_65]]

तददृष्टकारितमिति चेत् । पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे [[Sutra_3_2_66| 3_2_66]]

मनः कर्मनिमित्तात्वाच्च संयोगानुच्छेदः [[Sutra_3_2_67| 3_2_67]]

नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायेणानुपपत्तेः [[Sutra_3_2_68| 3_2_68]]

अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् [[Sutra_3_2_69| 3_2_69]]

नः अकृताभ्यागमप्रसङ्गात् [[Sutra_3_2_70| 3_2_70]]

== ।। अथ चतुर्थोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ।। ==

प्रवृत्तिर्यथोक्ता [[Sutra_4_1_1| 4_1_1]]

तथा दोषाः [[Sutra_4_1_2| 4_1_2]]

तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् [[Sutra_4_1_3| 4_1_3]]

नैकप्रत्यनीकभावात् [[Sutra_4_1_4| 4_1_4]]

व्यभिचारादहेतुः [[Sutra_4_1_5| 4_1_5]]

तेषां मोहः पापीयान्नामूढस्येतरोत्पत्तेः [[Sutra_4_1_6| 4_1_6]]

निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः [[Sutra_4_1_7| 4_1_7]]

न दोषलक्षणावरोधान्मोहस्य [[Sutra_4_1_8| 4_1_8]]

निमित्तनैमित्तिकोपपतेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_9| 4_1_9]]

आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः [[Sutra_4_1_10| 4_1_10]]

व्यक्ताद्वयक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् [[Sutra_4_1_11| 4_1_11]]

नः घटाद् घटानिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_12| 4_1_12]]

व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_13| 4_1_13]]

अभावाद्भावोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् [[Sutra_4_1_14| 4_1_14]]

व्याघातादप्रयोगः [[Sutra_4_1_15| 4_1_15]]

नः अतीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् [[Sutra_4_1_16| 4_1_16]]

न विनष्टेभ्योऽनिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_17| 4_1_17]]

क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_18| 4_1_18]]

ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् [[Sutra_4_1_19| 4_1_19]]

नः पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_20| 4_1_20]]

तत्कारितत्वादहेतुः [[Sutra_4_1_21| 4_1_21]]

अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः, कण्टकतैक्ष्ण्यादिदर्शनात् [[Sutra_4_1_22| 4_1_22]]

अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः [[Sutra_4_1_23| 4_1_23]]

निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_24| 4_1_24]]

सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् [[Sutra_4_1_25| 4_1_25]]

नानित्यतानित्यत्वात् [[Sutra_4_1_26| 4_1_26]]

तदनित्यत्वमग्रेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् [[Sutra_4_1_27| 4_1_27]]

नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानात् [[Sutra_4_1_28| 4_1_28]]

सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् [[Sutra_4_1_29| 4_1_29]]

नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः [[Sutra_4_1_30| 4_1_30]]

न व्यवस्थानुपपत्ते [[Sutra_4_1_31| 4_1_31]]

सर्वं पृथक्, भावलक्षणपृथक्त्वात [[Sutra_4_1_32| 4_1_32]]

न, अनेकलक्षणैरेकभावनुष्पत्तेः [[Sutra_4_1_33| 4_1_33]]

लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_34| 4_1_34]]

सर्वमभावो भावेश्वितरेतराभावसिद्धेः [[Sutra_4_1_35| 4_1_35]]

न. स्वभावसिद्धेर्भावानाम् [[Sutra_4_1_36| 4_1_36]]

न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् [[Sutra_4_1_37| 4_1_37]]

व्याहतत्वादयुक्तम् [[Sutra_4_1_38| 4_1_38]]

सङ्ख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् [[Sutra_4_1_39| 4_1_39]]

न कारणावयवभावात् [[Sutra_4_1_40| 4_1_40]]

निरवयवत्वादहेतुः [[Sutra_4_1_41| 4_1_41]]

सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः [[Sutra_4_1_42| 4_1_42]]

कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविनाशात् [[Sutra_4_1_43| 4_1_43]]

प्रा‌ङ्निष्पत्तेर्वृक्षफलवत्तत् स्यात् [[Sutra_4_1_44| 4_1_44]]

नासन्न सन्न सदसत्, सदसतोवैधर्म्यात् [[Sutra_4_1_45| 4_1_45]]

उत्पादव्ययदर्शनात् [[Sutra_4_1_46| 4_1_46]]

बुद्धिसिद्धं तु तदसत् [[Sutra_4_1_47| 4_1_47]]

आश्रयव्यतिरेकाद् वृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः [[Sutra_4_1_48| 4_1_48]]

प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_40| 4_1_40]]

न पुश्पशुस्त्रीपरिच्छेदहिरण्यात्रादिफलनिर्देशात् [[Sutra_4_1_50| 4_1_50]]

तत्सम्बन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः [[Sutra_4_1_51| 4_1_51]]

विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः [[Sutra_4_1_5| 4_1_5]]

नः सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_52| 4_1_52]]

बाधनाऽनिवृत्तेवेदयतः पर्येषणदोषादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_53| 4_1_53]]

दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च [[Sutra_4_1_54| 4_1_54]]

ऋणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः [[Sutra_4_1_55| 4_1_55]]

प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादो निन्दाप्रशंसोपपत्तेः [[Sutra_4_1_56| 4_1_56]]

समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_57| 4_1_57]]

पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः [[Sutra_4_1_58| 4_1_58]]

सुषुप्तस्य स्वप्रादर्शन क्लेशाभावादपवर्गः [[Sutra_4_1_59| 4_1_59]]

न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य [[Sutra_4_1_60| 4_1_60]]

न क्लेशसन्ततेः स्वाभाविकत्वात् [[Sutra_4_1_61| 4_1_61]]

प्रागुत्पत्तेरभावानित्यतववत् स्वाभाविकेऽप्यनित्यत्वम् [[Sutra_4_1_62| 4_1_62]]

अणुश्यामताऽनित्यत्ववद्वा [[Sutra_4_1_63| 4_1_63]]

न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् [[Sutra_4_1_64| 4_1_64]]

== ।। अथ चतुर्थोऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।। ==

दोषमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः [[Sutra_4_2_1| 4_2_1]]

दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताः [[Sutra_4_2_2| 4_2_2]]

तन्निमित्तं त्वमवयव्यभिमानः [[Sutra_4_2_3| 4_2_3]]

विद्याऽविद्याद्वैविध्यात् संशयः [[Sutra_4_2_4| 4_2_4]]

तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् [[Sutra_4_2_5| 4_2_5]]

वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः [[Sutra_4_2_6| 4_2_6]]

कृत्स्त्रैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ।[[Sutra_4_2_7| 4_2_7]]

तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः [[Sutra_4_2_8| 4_2_8]]

पृथक् चावयवेभ्योऽवृत्तेः [[Sutra_4_2_9| 4_2_9]]

न चावयव्यवयवाः [[Sutra_4_2_10| 4_2_10]]

एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः [[Sutra_4_2_11| 4_2_11]]

अवयवान्तरभावेऽप्यवृत्तेरहेतुः [[Sutra_4_2_12| 4_2_12]]

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः [[Sutra_4_2_13| 4_2_13]]

स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् [[Sutra_4_2_14| 4_2_14]]

विषयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये प्रवृत्तिः [[Sutra_4_2_15| 4_2_15]]

अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात् [[Sutra_4_2_16| 4_2_16]]

न प्रलयोऽणुसद्भावात् [[Sutra_4_2_17| 4_2_17]]

परं वा त्रुटेः [[Sutra_4_2_18| 4_2_18]]

आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः [[Sutra_4_2_19| 4_2_19]]

आकाशासर्वगतत्वं वा [[Sutra_4_2_20| 4_2_20]]

अन्त-र्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्ये तदभावः [[Sutra_4_2_21| 4_2_21]]

शब्दसंयोगाविभवाच्च्च सर्वगतम् [[Sutra_4_2_22| 4_2_22]]

अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः [[Sutra_4_2_23| 4_2_23]]

मूर्त्तिमताञ्च संस्थानोपपत्तरेवयवसद्भावः [[Sutra_4_2_24| 4_2_24]]

संयोगोपपत्तेश्च [[Sutra_4_2_25| 4_2_25]]

अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः [[Sutra_4_2_26| 4_2_26]]

बुद्धया विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः [[Sutra_4_2_27| 4_2_27]]

व्याहतत्वादहेतुः [[Sutra_4_2_28| 4_2_28]]

तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् [[Sutra_4_2_29| 4_2_29]]

प्रमाणतश्चाऽर्थप्रतिपत्तेः [[Sutra_4_2_30| 4_2_30]]

प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् [[Sutra_4_2_31| 4_2_31]]

स्वप्रविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः [[Sutra_4_2_32| 4_2_32]]

मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावद्वा [[Sutra_4_2_33| 4_2_33]]

हेत्वभावादसिद्धिः [[Sutra_4_2_34| 4_2_34]]

स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः [[Sutra_4_2_35| 4_2_35]]

मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवत् प्रतिबोधे [[Sutra_4_2_36| 4_2_36]]

बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् । तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेद्वैविध्योपपत्तिः [[Sutra_4_2_37| 4_2_37]]

समाधिविशेषाभ्यासात् [[Sutra_4_2_38| 4_2_38]]

नार्थविशेषप्राबल्यात् [[Sutra_4_2_39| 4_2_39]]

क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च [[Sutra_4_2_40| 4_2_40]]

पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः [[Sutra_4_2_41| 4_2_41]]

अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः [[Sutra_4_2_42| 4_2_42]]

अपवर्गेऽप्येवं प्रसङ्गः [[Sutra_4_2_43| 4_2_43]]

न, निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् [[Sutra_4_2_44| 4_2_44]]

तदभावश्चापवर्गे [[Sutra_4_2_45| 4_2_45]]

तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्करो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः [[Sutra_4_2_46| 4_2_46]]

ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह संवादः [[Sutra_4_2_47| 4_2_47]]

तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोऽर्थिभिरनसूयिभिरभ्युपेयात् [[Sutra_4_2_48| 4_2_48]]

प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे [[Sutra_4_2_49| 4_2_49]]

तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् [[Sutra_4_2_50| 4_2_50]]

ताभ्यां विगृह्य कथनम् [[Sutra_4_2_51| 4_2_51]]

== ।। अथ पञ्चमोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ।। ==

साधर्म्यवैधर्म्योत्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्त्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः [[Sutra_5_1_1| 5_1_1]]

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोगपत्तेः साधर्म्यवैधर्म्यसमौ [[Sutra_5_1_2| 5_1_2]]

गोत्वाद् गोसिद्धिवत् तत्सिद्धिः [[Sutra_5_1_3| 5_1_3]]

साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्षापकर्षवर्यावर्ण्यविकल्पसाध्यसमाः [[Sutra_5_1_4| 5_1_4]]

किञ्चित्साधर्म्यादुपसंहारसिद्धेर्वेधर्म्यादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_5| 5_1_5]]

साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः [[Sutra_5_1_6| 5_1_6]]

प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्त्या अविशिष्टत्वादप्राप्त्या असाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ [[Sutra_5_1_7| 5_1_7]]

घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_8| 5_1_8]]

दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ [[Sutra_5_1_9| 5_1_9]]

प्रदीपोपादानप्रसङ्गनिवृत्तिवत्तद्विनिवृत्तिः [[Sutra_5_1_10| 5_1_10]]

प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः [[Sutra_5_1_11| 5_1_11]]

प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमयः [[Sutra_5_1_12| 5_1_12]]

तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारणप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_13| 5_1_13]]

सामान्यदृष्टान्तयोरैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधर्म्यात् संशयसमः [[Sutra_5_1_14| 5_1_14]]

साधर्म्यात् संशये न संशयो वैधर्म्यादुभयथा वा संशयोऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच्च सामान्यस्याप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_15| 5_1_15]]

उभयसाधर्म्यात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः [[Sutra_5_1_16| 5_1_16]]

प्रतिपक्षात् प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः [[Sutra_5_1_17| 5_1_17]]

त्रैकाल्यासिद्धेर्हेतोरहेतुसमः [[Sutra_5_1_18| 5_1_18]]

न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रैकाल्यासिद्धिः [[Sutra_5_1_19| 5_1_19]]

प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिषेध्याप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_20| 5_1_20]]

अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धेरर्थापत्तिसमः [[Sutra_5_1_21| 5_1_21]]

अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुक्तत्वादनैकान्तिकत्वाच्चार्थापत्तेः [[Sutra_5_1_22| 5_1_22]]

एकधर्मोपपत्तेरविशेष सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तेरविशेषसमः [[Sutra_5_1_23| 5_1_23]]

क्कचिद्धर्मानुपपत्तेः क्वचिच्चोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः [[Sutra_5_1_24| 5_1_24]]

उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः [[Sutra_5_1_25| 5_1_25]]

उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_26| 5_1_26]]

निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः [[Sutra_5_1_27| 5_1_27]]

कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_28| 5_1_28]]

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः [[Sutra_5_1_29| 5_1_29]]

अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_5_1_30| 5_1_30]]

ज्ञानविकल्पनाञ्च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् [[Sutra_5_1_31| 5_1_31]]

साधर्म्यात् तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः [[Sutra_5_1_32| 5_1_32]]

साधर्म्यादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाधर्म्याच्च [[Sutra_5_1_33| 5_1_33]]

दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथाभावान्नाविशेषः [[Sutra_5_1_34| 5_1_34]]

नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेर्नित्यसमः [[Sutra_5_1_35| 5_1_35]]

प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्येऽनित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः [[Sutra_5_1_36| 5_1_36]]

प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः [[Sutra_5_1_37| 5_1_37]]

कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकरणोपपत्तेः [[Sutra_5_1_38| 5_1_38]]

प्रतिषेधेऽपि समानो दोषः [[Sutra_5_1_39| 5_1_39]]

सर्वत्रैवम् [[Sutra_5_1_40| 5_1_40]]

प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवद्दोषः [[Sutra_5_1_41| 5_1_41]]

प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा [[Sutra_5_1_42| 5_1_42]]

स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षदोषाभ्युपगमात् समानो दोषः [[Sutra_5_1_43| 5_1_43]]

== ।। अथ पञ्चमोऽध्याये, द्वितीयमाह्निकम् ।। ==

प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञापर्यनुयोजयोपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि [[Sutra_5_2_1| 5_2_1]]

प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः [[Sutra_5_2_2| 5_2_2]]

प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् [[Sutra_5_2_3| 5_2_3]]

प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः [[Sutra_5_2_4| 5_2_4]]

पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः [[Sutra_5_2_5| 5_2_5]]

अविशेषोक्ते हैतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् [[Sutra_5_2_6| 5_2_6]]

प्रकृतादर्थादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् [[Sutra_5_2_7| 5_2_7]]

वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् [[Sutra_5_2_8| 5_2_8]]

परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थकम् [[Sutra_5_2_9| 5_2_9]]

पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम् [[Sutra_5_2_10| 5_2_10]]

अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् [[Sutra_5_2_11| 5_2_11]]

हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् [[Sutra_5_2_12| 5_2_12]]

हेतूदाहरणाधिकमधिकम् [[Sutra_5_2_13| 5_2_13]]

शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् [[Sutra_5_2_14| 5_2_14]]

अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् [[Sutra_5_2_15| 5_2_15]]

विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यनुच्चारणमननुभाषणम् [[Sutra_5_2_16| 5_2_16]]

अविज्ञातञ्चाज्ञानम् [[Sutra_5_2_17| 5_2_17]]

उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा [[Sutra_5_2_18| 5_2_18]]

कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः [[Sutra_5_2_19| 5_2_19]]

स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षदोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा [[Sutra_5_2_20| 5_2_20]]

निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् [[Sutra_5_2_21| 5_2_21]]

अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः [[Sutra_5_2_22| 5_2_22]]

सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः [[Sutra_5_2_23| 5_2_23]]

हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः [[Sutra_5_2_24| 5_2_24]]

Main Page

2026-01-25T12:20:00Z

Admin: Added brief description of the project

<center>

ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे

कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत

आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥

</center>

This project explores the development of an Ontological Middleware (OM) designed to bridge the gap between contemporary learners and the knowledge contained within Indian Śāstras. By formalizing the inherent structure of heritage texts into ontologically-aligned Knowledge Graphs, the OM serves as a programmatic gateway. This provides developers and researchers with handles to discover, navigate, and query information that remains faithful to traditional Indian epistemological frameworks.

Please visit the links below to find the work explored for building ontology for various kinds of Indian heritage texts. This is a work in continuation that incrementally builds the ontology for the various Indian Śāstras and the paramparās, and for the system of interaction with these so built Ontologies.

[[Vivekachudamani]]

[[Srimad Bhagavad Gita]]

[[Katha:Main| Kathopanishad]]

[[Nyaya| Nyaya Sutras]]

Nyaya

2026-01-25T12:02:59Z

Admin: Formatted the page for better visual information and links

[[sutras|Sutras list]] 

== Chapter-wise ==

<div style="display: flex;">
<div style="width: 50%; padding-right: 10px;">

* '''<big>अथ प्रथमोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[अभिधेयप्रयोजनसम्बन्धप्रकरणम्]]
## [[प्रमाणलक्षणप्रकरणम्]]
## [[प्रमेयलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायपूर्वाङ्गलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायाश्रयसिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायस्वरूपप्रकरणम्]]
## [[न्यायोत्तराङ्गप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[कथालक्षण प्रकरणम्]]
## [[हेत्वाभासलक्षणप्रकरणम्]]
## [[छललक्षणप्रकरणम्]]
## [[पुरुषाशक्तिलिङ्गदोषसामान्यलक्षणप्रकरणम्]]
* '''<big>अथ द्वितीयोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
##[[संशयपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रमाणसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिकमवयविपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[अनुमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[वर्तमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[उपमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दविशेषपरीक्षाप्रकरणम्]]
#'''द्वितीयाह्निकम्'''
##[[प्रमाणचतुष्ट्वपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दानित्यत्वप्रकरणम्]]
##[[शब्दपरिणामप्रकरणम्]]
##[[शब्दशक्तिपरीक्षा (पदार्थनिरुपण) प्रकरणम्]]

* '''<big>अथ तृतीयोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
##[[इन्द्रियव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[शरीरव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिक चतुरद्वैतप्रकरणम्]]
##[[मनोव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[नित्यताप्रकरणम्]]
##[[शरीरपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[इन्द्रिय ( भौतिकत्व ) परीक्षाप्रकरणम्]]
##[[इन्द्रियनानात्वप्रकरणम्]]
##[[अर्थपरीक्षाप्रकरणम्]]
#'''द्वितीयाह्निकम्'''
##[[बुद्ध्यनित्यनाप्रकरणम्]]
##[[क्षणभङ्गपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेरात्मगुणत्वप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेरुत्पत्रापवर्गित्वप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेश्शरीरगुणव्यतिरेकप्रकरणम्]]
##[[मनः परीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिकमदृष्टनिष्पाद्यत्वप्रकरणम्|प्रासङ्गिकमदृष्टनिष्पाद्यत्वप्रकरण]]
</div>
<div style="width: 50%; padding-left: 10px;">
*'''<big>अथ चतुर्थोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[प्रवृतिदोषसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[दोषत्रैराश्यप्रकरणम्]]
## [[प्रेत्यभावपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[शून्यतोपादानप्रकरणम्]]
## [[ईश्वरोपादानताप्रकरणम्]]
## [[आकस्मिकत्वप्रकरणम्]]
## [[सर्वानित्यत्वनिराकरणम्]]
## [[सर्वनित्यत्वनिराकरणप्रकरणम्]]
## [[सर्वपृथक्तवप्रकरणम्]]
## [[सर्वशून्यतानिराकरणप्रकरणम्]]
## [[संख्यैकान्तवादप्रकरणम्]]
## [[फलपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[दुःखपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[अपवर्गपरीक्षाप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[तत्त्वज्ञोनोत्पत्तिप्रकरणम्]]
## [[प्रासङ्गिकमवयवावयविप्रकरणम्]]
## [[निरवयवप्रकरणम्]]
## [[बाह्यार्थभङ्गनिराकरणप्रकरणम्]]
## [[तत्त्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणम्]]
## [[तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम्]]
* '''<big>अथ पञ्चमोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[सत्प्रतिपक्षदेशनाभासप्रकरणम्]]
## [[साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिजातिषट्‌कप्रकरणम्]]
## [[प्राप्त्यप्राप्तियुगनद्धवाहिविकल्पोपक्रमजातिद्वयप्रकरणम्]]
## [[युगनद्धवाहिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमाजातिद्वयप्रकरणम्]]
## [[अनुत्पत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[संशयसमप्रकरणम्]]
## [[प्रकरणसमप्रकरणम्]]
## [[हेतुसमप्रकरणम्]]
## [[अर्थापत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[अविशेषसमप्रकरणम्]]
## [[उपपत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[उपलब्धिसमप्रकरणम्]]
## [[अनुपलब्धिसमप्रकरणम्]]
## [[अनित्यसमप्रकरणम्]]
## [[नित्यसमप्रकरणम्]]
## [[कार्यसमप्रकरणम्]]
## [[षट्पक्षीरूपकथाभासप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[प्रतिज्ञाहेत्वन्यतराश्रितनिग्रहस्थानपञ्चकविशेषलक्षणप्रकरणम्]]
## [[प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम्]]
## [[स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभासनिग्रहस्थानत्रिकप्रकरणम्]]
## [[पुनरुक्तनिग्रहस्थानप्रकरणम्]]
## [[उत्तरविरोधिनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम्]]
## [[दोषनिरूप्यमतानुज्ञादिनिग्रहस्थानत्रिकप्रकरणम्]]
## [[कथकान्योक्तिनिरूप्यनिग्रहस्थानद्वयप्रकरणम्]]
</div>
</div>




<center>
'''अस्मिन्यायशास्त्रेऽध्यायाः ५, आह्निकानि १०, प्रकरणानि ८४,'''

'''सूत्राणि ५२८, पदानि १९६६, अक्षराणि ८३८५।'''

'''<big>यदलम्भि किमपि पुण्यं दुस्तरकुनिबन्धपङ्कमग्रानाम् ।</big>'''

'''<big>श्रीगौतमसुगवीनामतिजरतीनां समुद्धरणात् ।।१।।</big>'''

'''<big>संसारजलधिसेतौ वृषकेतौ सकलदुःखशमहेतौ ।</big>'''

'''<big>एतस्य फलमखिलर्पितमेतेन प्रीयतामीशः ।।२।।</big>'''

'''<big>न्यायसूचीनिबन्धोऽसावकारि सुधियां मुदे ।</big>'''

'''<big>श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वङ्कवसुवत्सरे ।। ३।।</big>'''
</center>

Sutras

2026-01-25T11:55:29Z

Admin: Corrected the Nyaya links for sutras, dual linked pages - few human, rest LLM generated

।।अथ प्रथमाध्याये, प्रथमाह्निकम्।।

प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः [[1/1/1]]

दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः [[1/1/2]]

प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि [[1/1/3]]

इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानपव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् [[1/1/4]]

अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टञ्च [[1/1/5]]

प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम् [[1/1/6]]

आप्तोपदेशः शब्दः [[1/1/7]]

स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् [[1/1/8]]

आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् [[1/1/9]]

इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् [[1/1/10]]

चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् [[1/1/11]]

घ्राणरसनचक्षुस्त्वक् श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः [[1/1/12]]

पृथ्व्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि [[1/1/13]]

गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः [[1/1/14]]

बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् [[1/1/15]]

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् [[1/1/16]]

प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीराम्भः [[1/1/17]]

प्रवर्तनालक्षणा दोषाः [[1/1/18]]

पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः [[1/1/19]]

प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् [[1/1/20]]

बाधनालक्षणंदुःखम् [[1/1/21]]

तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः [[1/1/22]]

समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः [[1/1/23]]

यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् [[1/1/24]]

लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः [[1/1/25]]

तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः [[1/1/26]]

स चतुर्विधः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् [[1/1/27]]

सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः [[1/1/28]]

समानतन्त्रसिद्धःपरतन्त्रसिद्धःप्रतितन्त्रसिद्धान्तः [[1/1/29]]

यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः [[1/1/30]]

अपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः [[1/1/31]]

प्रतिज्ञाहेतुदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः [[1/1/32]]

साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा [[1/1/33]]

उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः [[1/1/34]]

तथा वैधर्म्यात् [[1/1/35]]

साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् [[1/1/36]]

तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् [[1/1/37]]

उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः [[1/1/38]]

हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् [[1/1/39]]

अविज्ञाततत्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः मूहस्तर्कः [[1/1/40]]

विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः [[1/1/41]]

।।अथ प्रथमाध्याये, द्वितीयमाह्निकम् ।।

प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोवपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः[[1/2/1]]

यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः [[1/2/2]]

स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा [[1/2/3]]

सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः [[1/2/4]]

अनैकान्तिकः सव्यभिचारः [[1/2/5]]

सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः [[1/2/6]]

यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः [[1/2/7]]

साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः [[1/2/8]]

कालात्ययापदिष्टः कालातीतः [[1/2/9]]

वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् [[1/2/10]]

तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलञ्चेति [[Sutra_1_2_11| 1_2_11]]

अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् [[Sutra_1_2_12| 1_2_12]]

सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यछलम् [[Sutra_1_2_13| 1_2_13]]

धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् [[Sutra_1_2_14| 1_2_14]]

वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् [[Sutra_1_2_15| 1_2_15]]

न तदर्थान्तरभावात् [[Sutra_1_2_16| 1_2_16]]

अविशेषे वा किञ्चित्साधर्म्यादेकच्छलप्रसङ्गः [[Sutra_1_2_17| 1_2_17]]

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः [[Sutra_1_2_18| 1_2_18]]

विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् [[Sutra_1_2_19| 1_2_19]]

तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् [[Sutra_1_2_20| 1_2_20]]

|| अथ द्वितीयाध्याये, प्रथमाह्निकम् ||

समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशयः [[Sutra_2_1_1| 2_1_1]]

विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च [[Sutra_2_1_2| 2_1_2]]

विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः [[Sutra_2_1_3| 2_1_3]]

अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चव्यवस्थायाः [[Sutra_2_1_4| 2_1_4]]

तथाऽत्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः [[Sutra_2_1_5| 2_1_5]]

यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा [[Sutra_2_1_6| 2_1_6]]

यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः [[Sutra_2_1_7| 2_1_7]]

प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः [[Sutra_2_1_8| 2_1_8]]

पूर्वहि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षोत्पत्तिः [[Sutra_2_1_9| 2_1_9]]

पश्चात् सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः [[Sutra_2_1_10| 2_1_10]]

युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् [[Sutra_2_1_11| 2_1_11]]

त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_12| 2_1_12]]

सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_13| 2_1_13]]

तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः [[Sutra_2_1_14| 2_1_14]]

त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः [[Sutra_2_1_15| 2_1_15]]

प्रमेया च तुला प्रामाण्यवत् [[Sutra_2_1_16| 2_1_16]]

प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः [[Sutra_2_1_17| 2_1_17]]

तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद् [[Sutra_2_1_18| 2_1_18]]

न प्रदीपप्रकाशवत् तत्सिद्धेः [[Sutra_2_1_19| 2_1_19]]

क्वचिन्निवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क्वचिदनेकान्तः [[Sutra_2_1_20| 2_1_20]]

प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् [[Sutra_2_1_21| 2_1_21]]

नात्ममनसोः सन्त्रिकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः [[Sutra_2_1_22| 2_1_22]]

दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्ग [[Sutra_2_1_23| 2_1_23]]

ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोधः [[Sutra_2_1_24| 2_1_24]]

तदयौगपद्यलिङ्गत्वाच्च न मनसः [[Sutra_2_1_25| 2_1_25]]

प्रत्यक्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्त्रिकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् [[Sutra_2_1_26| 2_1_26]]

सुप्तव्यासक्तमनसां चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्तत्वात् [[Sutra_2_1_27| 2_1_27]]

तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् [[Sutra_2_1_28| 2_1_28]]

व्याहतत्वादहेतुः [[Sutra_2_1_29| 2_1_29]]

नार्थविशेषप्राबल्यात् [[Sutra_2_1_30| 2_1_30]]

प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः [[Sutra_2_1_31| 2_1_31]]

न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् [[Sutra_2_1_32| 2_1_32]]

न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् [[Sutra_2_1_33| 2_1_33]]

साध्यत्वादवयविनि सन्देहः [[Sutra_2_1_34| 2_1_34]]

सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः [[Sutra_2_1_35| 2_1_35]]

धारणाकर्षणोपपत्तेश्च [[Sutra_2_1_36| 2_1_36]]

सेनावनवत् ग्रहणामिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् [[Sutra_2_1_37| 2_1_37]]

रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् [[Sutra_2_1_38| 2_1_38]]

नैकदेशत्राससादृश्येभ्याऽर्थान्तरभावात् [[Sutra_2_1_39| 2_1_39]]

वर्त्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः [[Sutra_2_1_40| 2_1_40]]

तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् [[Sutra_2_1_41| 2_1_41]]

नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षासिद्धिः [[Sutra_2_1_42| 2_1_42]]

वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणम् प्रत्यक्षानुपपत्तेः [[Sutra_2_1_43| 2_1_43]]

कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् [[Sutra_2_1_44| 2_1_44]]

अत्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्यादुपमानासिद्धिः [[Sutra_2_1_45| 2_1_45]]

प्रसिद्धसाधर्म्यादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः [[Sutra_2_1_46| 2_1_46]]

प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः [[Sutra_2_1_47| 2_1_47]]

नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः [[Sutra_2_1_48| 2_1_48]]

तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धेर्नाविशेषः [[Sutra_2_1_49| 2_1_49]]

शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् [[Sutra_2_1_50| 2_1_50]]

उपलब्धेरद्विप्रवृत्तित्वात् ? [[Sutra_2_1_51| 2_1_51]]

सम्बन्धाच्च ? [[Sutra_2_1_51| 2_1_51]]

आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसम्प्रत्ययः [[Sutra_2_1_52| 2_1_52]]

पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभावः [[Sutra_2_1_53| 2_1_53]]

शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः? [[Sutra_2_1_54| 2_1_54]]

न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य [[Sutra_2_1_55| 2_1_55]]

जातिविशेषे चानियमात् [[Sutra_2_1_56| 2_1_56]]

तदप्रमाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्यः [[Sutra_2_1_57| 2_1_57]]

न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात् [[Sutra_2_1_58| 2_1_58]]

अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् [[Sutra_2_1_59| 2_1_59]]

अनुवादोपपत्तेश्च [[Sutra_2_1_60| 2_1_60]]

वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् [[Sutra_2_1_61| 2_1_61]]

विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् [[Sutra_2_1_62| 2_1_62]]

विधिर्विधायकः [[Sutra_2_1_63| 2_1_63]]

स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः [[Sutra_2_1_64| 2_1_64]]

विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः [[Sutra_2_1_65| 2_1_65]]

नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः [[Sutra_2_1_66| 2_1_66]]

शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाविशेषः [[Sutra_2_1_67| 2_1_67]]

मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् [[Sutra_2_1_68| 2_1_68]]

|| अथ द्वितीयाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ||

न चतुष्ट्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् [[Sutra_2_2_1| 2_2_1]]

शब्द ऐतिह्यानर्थान्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभावाच्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_2| 2_2_2]]

अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् [[Sutra_2_2_3| 2_2_3]]

अनर्थापत्तावर्थापत्त्यभिमानात् [[Sutra_2_2_4| 2_2_4]]

प्रतिषेधाप्रामाण्यञ्चानैकान्तिकत्वात् [[Sutra_2_2_4| 2_2_4]]

तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्त्यप्रामाण्यम् [[Sutra_2_2_5| 2_2_5]]

नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः [[Sutra_2_2_6| 2_2_6]]

लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धिः [[Sutra_2_2_7| 2_2_7]]

असत्यर्थे नाभाव इति चेत्र, अन्यलक्षणोपपत्तेः [[Sutra_2_2_8| 2_2_8]]

तत्सिद्धेरलक्षितेष्वहेतुः [[Sutra_2_2_90| 2_2_90]]

नः लक्षणावस्थितापेक्षासिद्धेः [[Sutra_2_2_11| 2_2_11]]

प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च [[Sutra_2_2_12| 2_2_12]]

आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपचाराच्च [[Sutra_2_2_13| 2_2_13]]

नः घटाभावसामान्यनित्यत्वात् नित्येप्वप्यनित्यवदुपचाराच्च [[Sutra_2_2_14| 2_2_14]]

तत्त्वभाक्तयोर्नानात्वविभागादव्यभिचारः [[Sutra_2_2_15| 2_2_15]]

सन्तानानुमानविशेषणात् [[Sutra_2_2_16| 2_2_16]]

कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् [[Sutra_2_2_17| 2_2_17]]

प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च [[Sutra_2_2_18| 2_2_18]]

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपत्तिः [[Sutra_2_2_19| 2_2_19]]

अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् [[Sutra_2_2_20| 2_2_20]]

अनुपलम्भात्मकत्वादनुलब्धेरहेतुः [[Sutra_2_2_21| 2_2_21]]

अस्पर्शत्वात् [[Sutra_2_2_22| 2_2_22]]

न, कर्मानित्यत्वात् [[Sutra_2_2_23| 2_2_23]]

न, अणुनित्यत्वात् [[Sutra_2_2_24| 2_2_24]]

सम्प्रदानात् [[Sutra_2_2_25| 2_2_25]]

तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_2_2_26| 2_2_26]]

अध्यापनादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_27| 2_2_27]]

उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_28| 2_2_28]]

अभ्यासात् [[Sutra_2_2_29| 2_2_29]]

नान्यत्वेऽप्यभ्यासस्योपचारात् [[Sutra_2_2_30| 2_2_30]]

अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताऽभावः [[Sutra_2_2_31| 2_2_31]]

तदभावे नास्त्यनन्यता, तयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः [[Sutra_2_2_32| 2_2_32]]

विनाशकारणानुपलब्धेः [[Sutra_2_2_33| 2_2_33]]

अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः [[Sutra_2_2_34| 2_2_34]]

उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादनपदेशः [[Sutra_2_2_35| 2_2_35]]

पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः [[Sutra_2_2_36| 2_2_36]]

विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः [[Sutra_2_2_37| 2_2_37]]

अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_38| 2_2_38]]

विभक्तयन्तरोपपत्तेश्च समासे [[Sutra_2_2_39| 2_2_39]]

विकारादेशोपदेशात् संशयः [[Sutra_2_2_40| 2_2_40]]

प्रकृतिविवृद्धौ विकारविवृद्धेः [[Sutra_2_2_41| 2_2_41]]

न्यूनसमाधिकोपलब्धेर्विकाराणामहेतुः [[Sutra_2_2_42| 2_2_42]]

द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः [[Sutra_2_2_43| 2_2_43]]

नः अतुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् [[Sutra_2_2_44| 2_2_44]]

द्रव्यविकारवैषम्यवद्वर्णविकारविकल्पः [[Sutra_2_2_45| 2_2_45]]

न; विकारधर्मानुपपत्तेः [[Sutra_2_2_46| 2_2_46]]

विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः [[Sutra_2_2_47| 2_2_47]]

सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः [[Sutra_2_2_48| 2_2_48]]

न; तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् [[Sutra_2_2_49| 2_2_49]]

नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् [[Sutra_2_2_50| 2_2_50]]

नित्यानामतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_51| 2_2_51]]

अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः [[Sutra_2_2_52| 2_2_52]]

विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_53| 2_2_53]]

प्रकृत्यनियमाद् [[Sutra_2_2_54| 2_2_54]]

अनियमे नियमान्नानियमः [[Sutra_2_2_55| 2_2_55]]

नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चाप्रतिषेधः [[Sutra_2_2_56| 2_2_56]]

गुणान्तरापत्त्युपमर्दह्रासवृद्धिलेशश्लेषेभ्यस्तु विकारोपपत्तेर्वर्णविकारः [[Sutra_2_2_57| 2_2_57]]

ते विभक्त्यन्ताः पदम् [[Sutra_2_2_58| 2_2_58]]

व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात् संशयः [[Sutra_2_2_59| 2_2_59]]

या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसङ्ख्यावृद्ध्युपचयवर्णसमासानुबन्धानां व्यक्तावुपचाराद् व्यक्तिः [[Sutra_2_2_60| 2_2_60]]

न; तदनवस्थानात् [[Sutra_2_2_61| 2_2_61]]

सहचरणसथानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकान्नपुरुषेप्वतद्भावेऽपि तदुपचारः [[Sutra_2_2_62| 2_2_62]]

आकृतिस्तपदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यस्थानसिद्धेः ? [[Sutra_2_2_63| 2_2_63]]

व्यक्त्याकृतियुक्तेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः ? [[Sutra_2_2_63| 2_2_63]]

न, आकृतिव्यक्तयपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तेः [[Sutra_2_2_64| 2_2_64]]

व्यक्त्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः [[Sutra_2_2_65| 2_2_65]]

व्यक्तिगुणविशेषाश्रयो मूर्तिः [[Sutra_2_2_66| 2_2_66]]

आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या [[Sutra_2_2_67| 2_2_67]]

समानप्रसवात्मिका जातिः [[Sutra_2_2_68| 2_2_68]]

|| अथ तृतीयोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ||

दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् [[Sutra_3_1_1| 3_1_1]]

विषयव्यवस्थानात् [[Sutra_3_1_2| 3_1_2]]

तद्व्यवस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_3| 3_1_3]]

शरीरदाहे पातकाभावात् [[Sutra_3_1_4| 3_1_4]]

तदभावः, सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात् [[Sutra_3_1_5| 3_1_5]]

न; कार्याश्रयकर्तृवधात् [[Sutra_3_1_6| 3_1_6]]

सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् [[Sutra_3_1_7| 3_1_7]]

नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् [[Sutra_3_1_8| 3_1_8]]

एकविनाशे द्वितीयाविनाशन्नैकत्वम् [[Sutra_3_1_9| 3_1_9]]

अवयवनाशेऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः [[Sutra_3_1_10| 3_1_10]]

दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_11| 3_1_11]]

इन्द्रियान्तरविकारात् [[Sutra_3_1_12| 3_1_12]]

नः स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् [[Sutra_3_1_13| 3_1_13]]

तदात्मगुणसद्भावादप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_14| 3_1_14]]

न; आत्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् [[Sutra_3_1_15| 3_1_15]]

ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् [[Sutra_3_1_16| 3_1_16]]

नियमञ्च निरनुमानः[[Sutra_3_1_17| 3_1_17]]

पूर्वाभ्यस्तरस्मृत्यनुबन्धात् जातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः [[Sutra_3_1_18| 3_1_18]]

पद्मादिषु प्रबोधसम्मीलनविकारवत्तद्विकारः [[Sutra_3_1_19| 3_1_19]]

न; उष्णशीतवर्षाकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् [[Sutra_3_1_20| 3_1_20]]

प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् [[Sutra_3_1_21| 3_1_21]]

अयसोऽस्कान्ताभिगमनवत्तदुपसर्पणम् [[Sutra_3_1_22| 3_1_22]]

न; अन्यत्र प्रवृत्त्यभावात् [[Sutra_3_1_23| 3_1_23]]

वीतरागजन्मादर्शनात् [[Sutra_3_1_24| 3_1_24]]

सगुणद्रव्योत्पत्तिवत् तदुत्पत्तिः [[Sutra_3_1_25| 3_1_25]]

न; सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् [[Sutra_3_1_26| 3_1_26]]

पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः [[Sutra_3_1_27| 3_1_27]]

पार्थिवाप्यतैजसं तदुणोपलब्धेः [[Sutra_3_1_28| 3_1_28]]

निः श्वासोच्छासोपलब्धेश्चातुभौतिकम् [[Sutra_3_1_29| 3_1_29]]

गन्धक्लेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिकम् [[Sutra_3_1_30| 3_1_30]]

श्रुतिप्रामाण्याच्च [[Sutra_3_1_31| 3_1_31]]

कृष्णसारे सत्युपलम्भाद्व्यतिरिच्य चोपलम्भात् संशयः [[Sutra_3_1_32| 3_1_32]]

महदणुग्रहणात् [[Sutra_3_1_33| 3_1_33]]

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् [[Sutra_3_1_34| 3_1_34]]

तदनुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_3_1_35| 3_1_35]]

नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः [[Sutra_3_1_36| 3_1_36]]

द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः [[Sutra_3_1_37| 3_1_37]]

अनेकद्रव्यसमवायाद्रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धिः [[Sutra_3_1_38| 3_1_38]]

कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः [[Sutra_3_1_39| 3_1_39]]

माध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः [[Sutra_3_1_40| 3_1_40]]

न रात्रावप्यनुपलब्धेः [[Sutra_3_1_41| 3_1_41]]

आदर्शोदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः [[Sutra_3_1_42| 3_1_42]]

दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः [[Sutra_3_1_43| 3_1_43]]

स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थानत्वाच्च संशयः [[Sutra_3_1_44| 3_1_44]]

त्वगव्यतिरेकात् [[Sutra_3_1_45| 3_1_45]]

न युगपदर्थानुपलब्धेः [[Sutra_3_1_46| 3_1_46]]

विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका [[Sutra_3_1_47| 3_1_47]]

इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् [[Sutra_3_1_48| 3_1_48]]

न तदर्थबहुत्वात् [[Sutra_3_1_49| 3_1_49]]

गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद् गन्धादीनामप्रतिषेधः [[Sutra_3_1_50| 3_1_50]]

विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् [[Sutra_3_1_51| 3_1_51]]

न; बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः [[Sutra_3_1_52| 3_1_52]]

भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् [[Sutra_3_1_53| 3_1_53]]

गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः [[Sutra_3_1_54| 3_1_54]]

अप्तेजोवायूनां पूर्वपूर्वम पोह्याकाशस्योत्तरः [[Sutra_3_1_55| 3_1_55]]

न सर्वगुणानुपलब्धेः [[Sutra_3_1_56| 3_1_56]]

एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणां तदनुपलब्धिः [[Sutra_3_1_57| 3_1_57]]

विष्टं ह्यपरं परेण [[Sutra_3_1_58| 3_1_58]]

नः पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् [[Sutra_3_1_59| 3_1_59]]

पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत्तत्प्रधानम् [[Sutra_3_1_60| 3_1_60]]

तद्व्यवस्थानं तु भूयस्त्वात् [[Sutra_3_1_61| 3_1_61]]

सगुणानामिन्द्रियभावात् [[Sutra_3_1_62| 3_1_62]]

तेनैव तस्याग्रहणाच्च [[Sutra_3_1_64| 3_1_64]]

न शब्दगुणोपलब्धेः [[Sutra_3_1_65| 3_1_65]]

तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधर्म्यात् [[Sutra_3_1_66| 3_1_66]]

|| अथ तृतीयोऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ||

कर्माकाशसाधर्म्यात् संशयः [[Sutra_3_2_1| 3_2_1]]

विषयप्रत्यभिज्ञानात् [[Sutra_3_2_2| 3_2_2]]

साध्यसमत्वादहेतुः [[Sutra_3_2_3| 3_2_3]]

न युगपदग्रहणात् [[Sutra_3_2_4| 3_2_4]]

अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः [[Sutra_3_2_5| 3_2_5]]

क्रमवृत्तित्वादयुगपदग्रहणम् [[Sutra_3_2_6| 3_2_6]]

अप्रत्यभिज्ञानश्च विषयान्तरव्यासङ्गात् [[Sutra_3_2_7| 3_2_7]]

नः गत्यभावात् [[Sutra_3_2_8| 3_2_8]]

स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः [[Sutra_3_2_9| 3_2_9]]

स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाद्वयक्तीनामहेतुः [[Sutra_3_2_10| 3_2_10]]

नियमहेत्वभावाद् यथादर्शनमभ्यनुज्ञा [[Sutra_3_2_11| 3_2_11]]

नः उत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः [[Sutra_3_2_12| 3_2_12]]

क्षीरविनाशे कारणानुपलव्धिवद्दध्युत्पत्तिवच्च तदुपपत्तिः [[Sutra_3_2_13| 3_2_13]]

लिङ्गतो ग्रहणान्ननुपलब्धिः [[Sutra_3_2_14| 3_2_14]]

न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् [[Sutra_3_2_15| 3_2_15]]

व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेरनुमानम् [[Sutra_3_2_16| 3_2_16]]

क्वचिद्विनाशकरणानुपलब्धेः क्वचिच्चोपलब्धेरनेकान्तः [[Sutra_3_2_17| 3_2_17]]

नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेऽपि ज्ञानावस्थानात् [[Sutra_3_2_18| 3_2_18]]

युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः [[Sutra_3_2_19| 3_2_19]]

तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यम् [[Sutra_3_2_20| 3_2_20]]

इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्षाभावात् तदनुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_21| 3_2_21]]

न; उत्पत्तिकारणानपदेशात् [[Sutra_3_2_22| 3_2_22]]

विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः [[Sutra_3_2_23| 3_2_23]]

अनित्यत्वग्रहाद् बुद्धेर्बुर्द्धयन्तराद्विनाशः शब्दवत् [[Sutra_3_2_24| 3_2_24]]

ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्युत्पत्तेर्न युगपदुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_25| 3_2_25]]

न; अन्तः शरीरवृत्तित्वान्मनसः [[Sutra_3_2_26| 3_2_26]]

साध्यत्वादहेतुः [[Sutra_3_2_27| 3_2_27]]

स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेरप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_28| 3_2_28]]

न तदाशुगतित्वान्मनसः [[Sutra_3_2_29| 3_2_29]]

न; स्मरणकालानियात् [[Sutra_3_2_30| 3_2_30]]

आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः [[Sutra_3_2_31| 3_2_31]]

व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् [[Sutra_3_2_32| 3_2_32]]

प्रणिधानलिङ्गदिज्ञानानामयुपद्भावादयुगपदस्मरणम् [[Sutra_3_2_33| 3_2_33]]

ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तित्वादारम्भनिवृत्त्योः [[Sutra_3_2_34| 3_2_34]]

तल्ल्ङ्गित्वादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवाद्येप्वप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_35| 3_2_35]]

परश्वादिष्वारम्भनिवृत्तिदर्शनात् [[Sutra_3_2_36| 3_2_36]]

नियमानियमौ तु तद्विशेषकौ [[Sutra_3_2_37| 3_2_37]]

यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्त्र्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः [[Sutra_3_2_38| 3_2_38]]

प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहणाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयाऽर्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः [[Sutra_3_2_39| 3_2_39]]

कर्मानवस्थायिग्रहणात् [[Sutra_3_2_40| 3_2_40]]

अव्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वात् विद्युत्सम्पाते रूपाद्यव्यक्तग्रहणवत् [[Sutra_3_2_41| 3_2_41]]

हेतूपादानात् प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञा [[Sutra_3_2_42| 3_2_42]]

प्रदीपार्च्चिषः सन्तत्यभिव्यक्त ग्रहणवत् तद्ग्रहणम् [[Sutra_3_2_43| 3_2_43]]

द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः [[Sutra_3_2_44| 3_2_44]]

यावच्छरीरभावित्वाद् रूपादीनाम् [[Sutra_3_2_45| 3_2_45]]

नः पाकगुणान्तरोत्पत्तेः [[Sutra_3_2_46| 3_2_46]]

प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_47| 3_2_47]]

शरीरव्यापित्वात् [[Sutra_3_2_48| 3_2_48]]

नः केशनखादिप्वनुपलब्धेः [[Sutra_3_2_49| 3_2_49]]

त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादि एव प्रसङ्गः [[Sutra_3_2_50| 3_2_50]]

शरीरगुणवैधर्म्यात् [[Sutra_3_2_51| 3_2_51]]

नः रूपादीनामितरेतरवैधर्म्यात् [[Sutra_3_2_52| 3_2_52]]

ऐन्द्रियकत्वाद् रूपादीनामप्रतिषेधः [[Sutra_3_2_53| 3_2_53]]

ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः [[Sutra_3_2_54| 3_2_54]]

नः युगपदनेकक्रियोपलब्धेः [[Sutra_3_2_55| 3_2_55]]

अलातकचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसञ्चरात् [[Sutra_3_2_56| 3_2_56]]

यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु [[Sutra_3_2_57| 3_2_57]]

पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः [[Sutra_3_2_58| 3_2_58]]

भूतेभ्यो मूर्त्त्युपादानवत् तदुपादानम् [[Sutra_3_2_59| 3_2_59]]

नः साध्यसमत्वात् [[Sutra_3_2_60| 3_2_60]]

न; उत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः [[Sutra_3_2_61| 3_2_61]]

तथाहारस्य [[Sutra_3_2_62| 3_2_62]]

प्राप्तौ चानियमात् [[Sutra_3_2_63| 3_2_63]]

शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगात्पत्तिनिमित्तं कर्म [[Sutra_3_2_64| 3_2_64]]

एतेनानियमः प्रयुक्तः [[Sutra_3_2_65| 3_2_65]]

तददृष्टकारितमिति चेत् । पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे [[Sutra_3_2_66| 3_2_66]]

मनः कर्मनिमित्तात्वाच्च संयोगानुच्छेदः [[Sutra_3_2_67| 3_2_67]]

नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायेणानुपपत्तेः [[Sutra_3_2_68| 3_2_68]]

अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् [[Sutra_3_2_69| 3_2_69]]

नः अकृताभ्यागमप्रसङ्गात् [[Sutra_3_2_70| 3_2_70]]

।। अथ चतुर्थोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ।।

प्रवृत्तिर्यथोक्ता [[Sutra_4_1_1| 4_1_1]]

तथा दोषाः [[Sutra_4_1_2| 4_1_2]]

तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् [[Sutra_4_1_3| 4_1_3]]

नैकप्रत्यनीकभावात् [[Sutra_4_1_4| 4_1_4]]

व्यभिचारादहेतुः [[Sutra_4_1_5| 4_1_5]]

तेषां मोहः पापीयान्नामूढस्येतरोत्पत्तेः [[Sutra_4_1_6| 4_1_6]]

निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः [[Sutra_4_1_7| 4_1_7]]

न दोषलक्षणावरोधान्मोहस्य [[Sutra_4_1_8| 4_1_8]]

निमित्तनैमित्तिकोपपतेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_9| 4_1_9]]

आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः [[Sutra_4_1_10| 4_1_10]]

व्यक्ताद्वयक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् [[Sutra_4_1_11| 4_1_11]]

नः घटाद् घटानिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_12| 4_1_12]]

व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_13| 4_1_13]]

अभावाद्भावोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् [[Sutra_4_1_14| 4_1_14]]

व्याघातादप्रयोगः [[Sutra_4_1_15| 4_1_15]]

नः अतीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् [[Sutra_4_1_16| 4_1_16]]

न विनष्टेभ्योऽनिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_17| 4_1_17]]

क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_18| 4_1_18]]

ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् [[Sutra_4_1_19| 4_1_19]]

नः पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_20| 4_1_20]]

तत्कारितत्वादहेतुः [[Sutra_4_1_21| 4_1_21]]

अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः, कण्टकतैक्ष्ण्यादिदर्शनात् [[Sutra_4_1_22| 4_1_22]]

अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः [[Sutra_4_1_23| 4_1_23]]

निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_24| 4_1_24]]

सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् [[Sutra_4_1_25| 4_1_25]]

नानित्यतानित्यत्वात् [[Sutra_4_1_26| 4_1_26]]

तदनित्यत्वमग्रेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् [[Sutra_4_1_27| 4_1_27]]

नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानात् [[Sutra_4_1_28| 4_1_28]]

सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् [[Sutra_4_1_29| 4_1_29]]

नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः [[Sutra_4_1_30| 4_1_30]]

न व्यवस्थानुपपत्ते [[Sutra_4_1_31| 4_1_31]]

सर्वं पृथक्, भावलक्षणपृथक्त्वात [[Sutra_4_1_32| 4_1_32]]

न, अनेकलक्षणैरेकभावनुष्पत्तेः [[Sutra_4_1_33| 4_1_33]]

लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_34| 4_1_34]]

सर्वमभावो भावेश्वितरेतराभावसिद्धेः [[Sutra_4_1_35| 4_1_35]]

न. स्वभावसिद्धेर्भावानाम् [[Sutra_4_1_36| 4_1_36]]

न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् [[Sutra_4_1_37| 4_1_37]]

व्याहतत्वादयुक्तम् [[Sutra_4_1_38| 4_1_38]]

सङ्ख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् [[Sutra_4_1_39| 4_1_39]]

न कारणावयवभावात् [[Sutra_4_1_40| 4_1_40]]

निरवयवत्वादहेतुः [[Sutra_4_1_41| 4_1_41]]

सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः [[Sutra_4_1_42| 4_1_42]]

कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविनाशात् [[Sutra_4_1_43| 4_1_43]]

प्रा‌ङ्निष्पत्तेर्वृक्षफलवत्तत् स्यात् [[Sutra_4_1_44| 4_1_44]]

नासन्न सन्न सदसत्, सदसतोवैधर्म्यात् [[Sutra_4_1_45| 4_1_45]]

उत्पादव्ययदर्शनात् [[Sutra_4_1_46| 4_1_46]]

बुद्धिसिद्धं तु तदसत् [[Sutra_4_1_47| 4_1_47]]

आश्रयव्यतिरेकाद् वृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः [[Sutra_4_1_48| 4_1_48]]

प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_40| 4_1_40]]

न पुश्पशुस्त्रीपरिच्छेदहिरण्यात्रादिफलनिर्देशात् [[Sutra_4_1_50| 4_1_50]]

तत्सम्बन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः [[Sutra_4_1_51| 4_1_51]]

विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः [[Sutra_4_1_5| 4_1_5]]

नः सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः [[Sutra_4_1_52| 4_1_52]]

बाधनाऽनिवृत्तेवेदयतः पर्येषणदोषादप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_53| 4_1_53]]

दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च [[Sutra_4_1_54| 4_1_54]]

ऋणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः [[Sutra_4_1_55| 4_1_55]]

प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादो निन्दाप्रशंसोपपत्तेः [[Sutra_4_1_56| 4_1_56]]

समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः [[Sutra_4_1_57| 4_1_57]]

पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः [[Sutra_4_1_58| 4_1_58]]

सुषुप्तस्य स्वप्रादर्शन क्लेशाभावादपवर्गः [[Sutra_4_1_59| 4_1_59]]

न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य [[Sutra_4_1_60| 4_1_60]]

न क्लेशसन्ततेः स्वाभाविकत्वात् [[Sutra_4_1_61| 4_1_61]]

प्रागुत्पत्तेरभावानित्यतववत् स्वाभाविकेऽप्यनित्यत्वम् [[Sutra_4_1_62| 4_1_62]]

अणुश्यामताऽनित्यत्ववद्वा [[Sutra_4_1_63| 4_1_63]]

न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् [[Sutra_4_1_64| 4_1_64]]

।। अथ चतुर्थोऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।।

दोषमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः [[Sutra_4_2_1| 4_2_1]]

दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृताः [[Sutra_4_2_2| 4_2_2]]

तन्निमित्तं त्वमवयव्यभिमानः [[Sutra_4_2_3| 4_2_3]]

विद्याऽविद्याद्वैविध्यात् संशयः [[Sutra_4_2_4| 4_2_4]]

तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् [[Sutra_4_2_5| 4_2_5]]

वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः [[Sutra_4_2_6| 4_2_6]]

कृत्स्त्रैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ।[[Sutra_4_2_7| 4_2_7]]

तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः [[Sutra_4_2_8| 4_2_8]]

पृथक् चावयवेभ्योऽवृत्तेः [[Sutra_4_2_9| 4_2_9]]

न चावयव्यवयवाः [[Sutra_4_2_10| 4_2_10]]

एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः [[Sutra_4_2_11| 4_2_11]]

अवयवान्तरभावेऽप्यवृत्तेरहेतुः [[Sutra_4_2_12| 4_2_12]]

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः [[Sutra_4_2_13| 4_2_13]]

स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् [[Sutra_4_2_14| 4_2_14]]

विषयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये प्रवृत्तिः [[Sutra_4_2_15| 4_2_15]]

अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात् [[Sutra_4_2_16| 4_2_16]]

न प्रलयोऽणुसद्भावात् [[Sutra_4_2_17| 4_2_17]]

परं वा त्रुटेः [[Sutra_4_2_18| 4_2_18]]

आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः [[Sutra_4_2_19| 4_2_19]]

आकाशासर्वगतत्वं वा [[Sutra_4_2_20| 4_2_20]]

अन्त-र्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्ये तदभावः [[Sutra_4_2_21| 4_2_21]]

शब्दसंयोगाविभवाच्च्च सर्वगतम् [[Sutra_4_2_22| 4_2_22]]

अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः [[Sutra_4_2_23| 4_2_23]]

मूर्त्तिमताञ्च संस्थानोपपत्तरेवयवसद्भावः [[Sutra_4_2_24| 4_2_24]]

संयोगोपपत्तेश्च [[Sutra_4_2_25| 4_2_25]]

अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः [[Sutra_4_2_26| 4_2_26]]

बुद्धया विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः [[Sutra_4_2_27| 4_2_27]]

व्याहतत्वादहेतुः [[Sutra_4_2_28| 4_2_28]]

तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् [[Sutra_4_2_29| 4_2_29]]

प्रमाणतश्चाऽर्थप्रतिपत्तेः [[Sutra_4_2_30| 4_2_30]]

प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् [[Sutra_4_2_31| 4_2_31]]

स्वप्रविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः [[Sutra_4_2_32| 4_2_32]]

मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावद्वा [[Sutra_4_2_33| 4_2_33]]

हेत्वभावादसिद्धिः [[Sutra_4_2_34| 4_2_34]]

स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः [[Sutra_4_2_35| 4_2_35]]

मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवत् प्रतिबोधे [[Sutra_4_2_36| 4_2_36]]

बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् । तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेद्वैविध्योपपत्तिः [[Sutra_4_2_37| 4_2_37]]

समाधिविशेषाभ्यासात् [[Sutra_4_2_38| 4_2_38]]

नार्थविशेषप्राबल्यात् [[Sutra_4_2_39| 4_2_39]]

क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च [[Sutra_4_2_40| 4_2_40]]

पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः [[Sutra_4_2_41| 4_2_41]]

अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः [[Sutra_4_2_42| 4_2_42]]

अपवर्गेऽप्येवं प्रसङ्गः [[Sutra_4_2_43| 4_2_43]]

न, निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् [[Sutra_4_2_44| 4_2_44]]

तदभावश्चापवर्गे [[Sutra_4_2_45| 4_2_45]]

तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्करो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः [[Sutra_4_2_46| 4_2_46]]

ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह संवादः [[Sutra_4_2_47| 4_2_47]]

तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोऽर्थिभिरनसूयिभिरभ्युपेयात् [[Sutra_4_2_48| 4_2_48]]

प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे [[Sutra_4_2_49| 4_2_49]]

तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् [[Sutra_4_2_50| 4_2_50]]

ताभ्यां विगृह्य कथनम् [[Sutra_4_2_51| 4_2_51]]

|| अथ पञ्चमोऽध्याये, प्रथमाह्निकम् ||

साधर्म्यवैधर्म्योत्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्त्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः [[Sutra_5_1_1| 5_1_1]]

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोगपत्तेः साधर्म्यवैधर्म्यसमौ [[Sutra_5_1_2| 5_1_2]]

गोत्वाद् गोसिद्धिवत् तत्सिद्धिः [[Sutra_5_1_3| 5_1_3]]

साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्षापकर्षवर्यावर्ण्यविकल्पसाध्यसमाः [[Sutra_5_1_4| 5_1_4]]

किञ्चित्साधर्म्यादुपसंहारसिद्धेर्वेधर्म्यादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_5| 5_1_5]]

साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः [[Sutra_5_1_6| 5_1_6]]

प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्त्या अविशिष्टत्वादप्राप्त्या असाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ [[Sutra_5_1_7| 5_1_7]]

घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_8| 5_1_8]]

दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ [[Sutra_5_1_9| 5_1_9]]

प्रदीपोपादानप्रसङ्गनिवृत्तिवत्तद्विनिवृत्तिः [[Sutra_5_1_10| 5_1_10]]

प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः [[Sutra_5_1_11| 5_1_11]]

प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमयः [[Sutra_5_1_12| 5_1_12]]

तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारणप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_13| 5_1_13]]

सामान्यदृष्टान्तयोरैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधर्म्यात् संशयसमः [[Sutra_5_1_14| 5_1_14]]

साधर्म्यात् संशये न संशयो वैधर्म्यादुभयथा वा संशयोऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच्च सामान्यस्याप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_15| 5_1_15]]

उभयसाधर्म्यात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः [[Sutra_5_1_16| 5_1_16]]

प्रतिपक्षात् प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः [[Sutra_5_1_17| 5_1_17]]

त्रैकाल्यासिद्धेर्हेतोरहेतुसमः [[Sutra_5_1_18| 5_1_18]]

न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रैकाल्यासिद्धिः [[Sutra_5_1_19| 5_1_19]]

प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिषेध्याप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_20| 5_1_20]]

अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धेरर्थापत्तिसमः [[Sutra_5_1_21| 5_1_21]]

अनुक्तस्यार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुक्तत्वादनैकान्तिकत्वाच्चार्थापत्तेः [[Sutra_5_1_22| 5_1_22]]

एकधर्मोपपत्तेरविशेष सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तेरविशेषसमः [[Sutra_5_1_23| 5_1_23]]

क्कचिद्धर्मानुपपत्तेः क्वचिच्चोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः [[Sutra_5_1_24| 5_1_24]]

उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः [[Sutra_5_1_25| 5_1_25]]

उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_26| 5_1_26]]

निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः [[Sutra_5_1_27| 5_1_27]]

कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेप्रतिषेधः [[Sutra_5_1_28| 5_1_28]]

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः [[Sutra_5_1_29| 5_1_29]]

अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः [[Sutra_5_1_30| 5_1_30]]

ज्ञानविकल्पनाञ्च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् [[Sutra_5_1_31| 5_1_31]]

साधर्म्यात् तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः [[Sutra_5_1_32| 5_1_32]]

साधर्म्यादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाधर्म्याच्च [[Sutra_5_1_33| 5_1_33]]

दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथाभावान्नाविशेषः [[Sutra_5_1_34| 5_1_34]]

नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेर्नित्यसमः [[Sutra_5_1_35| 5_1_35]]

प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्येऽनित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः [[Sutra_5_1_36| 5_1_36]]

प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः [[Sutra_5_1_37| 5_1_37]]

कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकरणोपपत्तेः [[Sutra_5_1_38| 5_1_38]]

प्रतिषेधेऽपि समानो दोषः [[Sutra_5_1_39| 5_1_39]]

सर्वत्रैवम् [[Sutra_5_1_40| 5_1_40]]

प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवद्दोषः [[Sutra_5_1_41| 5_1_41]]

प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा [[Sutra_5_1_42| 5_1_42]]

स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षदोषाभ्युपगमात् समानो दोषः [[Sutra_5_1_43| 5_1_43]]

|| अथ पञ्चमोऽध्याये, द्वितीयमाह्निकम् ||

प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञापर्यनुयोजयोपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि [[Sutra_5_2_1| 5_2_1]]

प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः [[Sutra_5_2_2| 5_2_2]]

प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् [[Sutra_5_2_3| 5_2_3]]

प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः [[Sutra_5_2_4| 5_2_4]]

पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः [[Sutra_5_2_5| 5_2_5]]

अविशेषोक्ते हैतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् [[Sutra_5_2_6| 5_2_6]]

प्रकृतादर्थादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् [[Sutra_5_2_7| 5_2_7]]

वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् [[Sutra_5_2_8| 5_2_8]]

परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थकम् [[Sutra_5_2_9| 5_2_9]]

पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम् [[Sutra_5_2_10| 5_2_10]]

अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् [[Sutra_5_2_11| 5_2_11]]

हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् [[Sutra_5_2_12| 5_2_12]]

हेतूदाहरणाधिकमधिकम् [[Sutra_5_2_13| 5_2_13]]

शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् [[Sutra_5_2_14| 5_2_14]]

अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् [[Sutra_5_2_15| 5_2_15]]

विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यनुच्चारणमननुभाषणम् [[Sutra_5_2_16| 5_2_16]]

अविज्ञातञ्चाज्ञानम् [[Sutra_5_2_17| 5_2_17]]

उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा [[Sutra_5_2_18| 5_2_18]]

कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः [[Sutra_5_2_19| 5_2_19]]

स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षदोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा [[Sutra_5_2_20| 5_2_20]]

निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् [[Sutra_5_2_21| 5_2_21]]

अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः [[Sutra_5_2_22| 5_2_22]]

सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः [[Sutra_5_2_23| 5_2_23]]

हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः [[Sutra_5_2_24| 5_2_24]]

Main Page

2026-01-25T11:31:21Z

Admin: Added Kathopanishad work

ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे

कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत

आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥

[[Vivekachudamani]]

[[Srimad Bhagavad Gita]]

[[Katha:Main| Kathopanishad]]

[[Nyaya| Nyaya Sutras]]

Main Page

2026-01-25T10:30:57Z

Admin: Added entry for landing page for Nyaya Sutras for discovery

ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे

कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत

आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥

[[Vivekachudamani]]

[[Srimad Bhagavad Gita]]

[[Nyaya]]

Nyaya

2026-01-25T10:30:22Z

Admin: Landing page for Nyaya Sutras

[[Sutras]]

<div style="display: flex;">
<div style="width: 50%; padding-right: 10px;">

* '''<big>अथ प्रथमोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[अभिधेयप्रयोजनसम्बन्धप्रकरणम्]]
## [[प्रमाणलक्षणप्रकरणम्]]
## [[प्रमेयलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायपूर्वाङ्गलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायाश्रयसिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्]]
## [[न्यायस्वरूपप्रकरणम्]]
## [[न्यायोत्तराङ्गप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[कथालक्षण प्रकरणम्]]
## [[हेत्वाभासलक्षणप्रकरणम्]]
## [[छललक्षणप्रकरणम्]]
## [[पुरुषाशक्तिलिङ्गदोषसामान्यलक्षणप्रकरणम्]]
* '''<big>अथ द्वितीयोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
##[[संशयपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रमाणसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिकमवयविपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[अनुमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[वर्तमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[उपमानपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दविशेषपरीक्षाप्रकरणम्]]
#'''द्वितीयाह्निकम्'''
##[[प्रमाणचतुष्ट्वपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[शब्दानित्यत्वप्रकरणम्]]
##[[शब्दपरिणामप्रकरणम्]]
##[[शब्दशक्तिपरीक्षा (पदार्थनिरुपण) प्रकरणम्]]

* '''<big>अथ तृतीयोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
##[[इन्द्रियव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[शरीरव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिक चतुरद्वैतप्रकरणम्]]
##[[मनोव्यतिरेकात्मप्रकरणम्]]
##[[नित्यताप्रकरणम्]]
##[[शरीरपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[इन्द्रिय ( भौतिकत्व ) परीक्षाप्रकरणम्]]
##[[इन्द्रियनानात्वप्रकरणम्]]
##[[अर्थपरीक्षाप्रकरणम्]]
#'''द्वितीयाह्निकम्'''
##[[बुद्ध्यनित्यनाप्रकरणम्]]
##[[क्षणभङ्गपरीक्षाप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेरात्मगुणत्वप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेरुत्पत्रापवर्गित्वप्रकरणम्]]
##[[बुद्धेश्शरीरगुणव्यतिरेकप्रकरणम्]]
##[[मनः परीक्षाप्रकरणम्]]
##[[प्रासङ्गिकमदृष्टनिष्पाद्यत्वप्रकरणम्|प्रासङ्गिकमदृष्टनिष्पाद्यत्वप्रकरण]]
</div>
<div style="width: 50%; padding-left: 10px;">
*'''<big>अथ चतुर्थोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[प्रवृतिदोषसामान्यपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[दोषत्रैराश्यप्रकरणम्]]
## [[प्रेत्यभावपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[शून्यतोपादानप्रकरणम्]]
## [[ईश्वरोपादानताप्रकरणम्]]
## [[आकस्मिकत्वप्रकरणम्]]
## [[सर्वानित्यत्वनिराकरणम्]]
## [[सर्वनित्यत्वनिराकरणप्रकरणम्]]
## [[सर्वपृथक्तवप्रकरणम्]]
## [[सर्वशून्यतानिराकरणप्रकरणम्]]
## [[संख्यैकान्तवादप्रकरणम्]]
## [[फलपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[दुःखपरीक्षाप्रकरणम्]]
## [[अपवर्गपरीक्षाप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[तत्त्वज्ञोनोत्पत्तिप्रकरणम्]]
## [[प्रासङ्गिकमवयवावयविप्रकरणम्]]
## [[निरवयवप्रकरणम्]]
## [[बाह्यार्थभङ्गनिराकरणप्रकरणम्]]
## [[तत्त्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणम्]]
## [[तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम्]]
* '''<big>अथ पञ्चमोऽध्यायः</big>'''
# '''प्रथमाह्निकम्'''
## [[सत्प्रतिपक्षदेशनाभासप्रकरणम्]]
## [[साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिजातिषट्‌कप्रकरणम्]]
## [[प्राप्त्यप्राप्तियुगनद्धवाहिविकल्पोपक्रमजातिद्वयप्रकरणम्]]
## [[युगनद्धवाहिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमाजातिद्वयप्रकरणम्]]
## [[अनुत्पत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[संशयसमप्रकरणम्]]
## [[प्रकरणसमप्रकरणम्]]
## [[हेतुसमप्रकरणम्]]
## [[अर्थापत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[अविशेषसमप्रकरणम्]]
## [[उपपत्तिसमप्रकरणम्]]
## [[उपलब्धिसमप्रकरणम्]]
## [[अनुपलब्धिसमप्रकरणम्]]
## [[अनित्यसमप्रकरणम्]]
## [[नित्यसमप्रकरणम्]]
## [[कार्यसमप्रकरणम्]]
## [[षट्पक्षीरूपकथाभासप्रकरणम्]]
# '''द्वितीयाह्निकम्'''
## [[प्रतिज्ञाहेत्वन्यतराश्रितनिग्रहस्थानपञ्चकविशेषलक्षणप्रकरणम्]]
## [[प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम्]]
## [[स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभासनिग्रहस्थानत्रिकप्रकरणम्]]
## [[पुनरुक्तनिग्रहस्थानप्रकरणम्]]
## [[उत्तरविरोधिनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम्]]
## [[दोषनिरूप्यमतानुज्ञादिनिग्रहस्थानत्रिकप्रकरणम्]]
## [[कथकान्योक्तिनिरूप्यनिग्रहस्थानद्वयप्रकरणम्]]
</div>
</div>




<center>
'''अस्मिन्यायशास्त्रेऽध्यायाः ५, आह्निकानि १०, प्रकरणानि ८४,'''

'''सूत्राणि ५२८, पदानि १९६६, अक्षराणि ८३८५।'''

'''<big>यदलम्भि किमपि पुण्यं दुस्तरकुनिबन्धपङ्कमग्रानाम् ।</big>'''

'''<big>श्रीगौतमसुगवीनामतिजरतीनां समुद्धरणात् ।।१।।</big>'''

'''<big>संसारजलधिसेतौ वृषकेतौ सकलदुःखशमहेतौ ।</big>'''

'''<big>एतस्य फलमखिलर्पितमेतेन प्रीयतामीशः ।।२।।</big>'''

'''<big>न्यायसूचीनिबन्धोऽसावकारि सुधियां मुदे ।</big>'''

'''<big>श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वङ्कवसुवत्सरे ।। ३।।</big>'''
</center>

Main Page

2026-01-25T10:28:41Z

Admin: Undo revision 1 by MediaWiki default (talk)

ॐ गणानां त्वा गणपतिं हवामहे

कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।

ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत

आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥

[[Vivekachudamani]]

[[Srimad Bhagavad Gita]]

Katha:2.3.16

2025-05-19T12:25:29Z

Admin: /* Mantra 2.3.16 */

== Mantra 2.3.16 ==
'''Original Text:'''
<pre>
शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥
</pre>

<pre>
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti || 16 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| शतम् || śatam || सौ – संख्या एक सौ || hundred (100) ||
|-
| च || ca || और – संयोजक || and (conjunction) ||
|-
| एका || ekā || एक – संख्या एक || one (1) ||
|-
| च || ca || और – संयोजक || and (conjunction) ||
|-
| हृदयस्य || hṛdayasya || हृदय का – हृदय का संबंध || of the heart ||
|-
| नाड्यः || nāḍyaḥ || नाड़ियों – सूक्ष्म मार्ग || nerves (subtle channels) ||
|-
| तासाम् || tāsām || उनमें – उन सब में || of them ||
|-
| मूर्धानम् || mūrdhānam || सिर का – सिर का शीर्ष भाग || the head (crown of the head) ||
|-
| अभिनिःसृतः || abhinisṛtaḥ || बाहर निकली – भेदन करके निकली || gone out piercing ||
|-
| एका || ekā || एक – वही एक || one (the same one) ||
|-
| तया || tayā || उसी से – उसी मार्ग से || through it (by that) ||
|-
| ऊर्ध्वम् || ūrdhvam || ऊपर – ऊपर की ओर || upwards ||
|-
| आयन् || āyan || जाता हुआ – गमन करता हुआ || going (moving) ||
|-
| अमृतत्वम् || amṛtatvam || अमरत्व – मृत्यु का अभाव || immortality (state of deathlessness) ||
|-
| एति || eti || प्राप्त करता है – पहुँचता है || attains (reaches) ||
|-
| विष्वङ् || viṣvaṅ || इधर-उधर – सर्वत्र || in various directions ||
|-
| अन्याः || anyāḥ || अन्य – शेष || others (other nerves) ||
|-
| उत्क्रमणे || utkramaṇe || प्रस्थान के समय – निकलते समय || at the time of departure (at death) ||
|-
| भवन्ति || bhavanti || होती हैं – बनती हैं || become (lead, result in) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
हृदय की सौ और एक नाड़ियाँ हैं। उनमें से एक, सिर को भेदकर बाहर जाती है; उसी मार्ग से ऊपर जाता हुआ, अमरत्व को प्राप्त होता है। शेष नाड़ियाँ मृत्यु के समय विभिन्न मार्गों में जाती हैं।

'''English:'''
There are one hundred and one nāḍīs of the hṛdaya. Of them, one, having pierced the mūrdhāna, goes out; going upwards through it, one attains amṛtatva. The others, at the time of utkramaṇa, lead in various directions.

== Commentary ==

It has been stated that there is no going for the knower who has realized that the ātman is the all-pervading Brahman, devoid of all attributes, and who has untied all the knots caused by ignorance, having become Brahman even while alive. As the śruti says, “he attains Brahman here,” and another śruti states, “his prāṇas do not go out.” Being Brahman, he attains Brahman. However, for those who attain Brahmaloka by the knowledge of the lower Brahman and by other kinds of worship, and for those who continue to revolve in saṃsāra, this special way is pointed out to eulogize the fruits of the knowledge of the higher Brahman now being discussed. Moreover, the knowledge of agni has been the subject of question and answer, and this mantra also begins to state the process by which the fruit of that knowledge is attained. Here, nāḍīs, one hundred in number, and one other named suṣumṇā, branch out from the heart of man. Among them, the one named suṣumṇā has gone out piercing the head. At the moment of death, one should control the ātman in the heart and make it join that nāḍī; going up by that nāḍī, one passes through the orb of the sun and attains relative immortality. According to the smṛti, permanence until the absorption of the elements is spoken of as immortality; or, one attains absolute immortality along with Brahmā, in due course of time, having enjoyed incomparable pleasures in Brahmaloka. At the time of death, the other nāḍīs lead to diverse ways, i.e., they become the cause of being born again in saṃsāra alone.

== Concept List ==
[[katha:hṛdaya-nāḍī|hṛdaya-nāḍī]] 
[[katha:suṣumṇā|suṣumṇā]] 
[[katha:amṛtatva|amṛtatva]] 
[[katha:utkramaṇa|utkramaṇa]] 
[[katha:brahmaloka|brahmaloka]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]] 
[[katha:prāṇa|prāṇa]]

Katha:2.3.15

2025-05-19T12:25:02Z

Admin: /* Mantra 2.3.15 */

== Mantra 2.3.15 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्यो’मृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥
</pre>

<pre>
yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |
atha martyo’mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam || 15 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यथा || yathā || जैसे – तुलना या उपमा का संकेत || just as – denotes analogy or comparison ||
|-
| सर्वे || sarve || सभी – सम्पूर्णता का बोध || all – totality, entirety ||
|-
| प्रभिद्यन्ते || prabhidyante || टूट जाते हैं – पूर्णतः नष्ट होना || are sundered – completely broken ||
|-
| हृदयस्य || hṛdayasya || हृदय के – अन्तःकरण या चित्त का बोध || of the heart – refers to the inner instrument, mind ||
|-
| इह || iha || यहाँ – इस जीवन में || here – in this life ||
|-
| ग्रन्थयः || granthayaḥ || गांठें – बन्धन, अविद्या के कारण बने बन्धन || knots – bonds, ties caused by ignorance ||
|-
| अथ || atha || तब – परिणाम का बोध || then – denotes consequence ||
|-
| मृत्यः || mṛtyaḥ || मृत्युशील – नश्वर जीव || the mortal – the perishable being ||
|-
| अमृतः || amṛtaḥ || अमर – अमरत्व को प्राप्त || immortal – one who attains immortality ||
|-
| भवति || bhavati || हो जाता है – अवस्था में परिवर्तन || becomes – undergoes transformation ||
|-
| एतावत् || etāvat || इतना ही – सीमितता का बोध || thus much – denotes limitation or sufficiency ||
|-
| हि || hi || निश्चयपूर्वक – वास्तव में || indeed – for emphasis ||
|-
| अनुशासनम् || anuśāsanam || उपदेश – शिक्षण या निर्देश || instruction – teaching or command ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जब यहाँ, इस जीवन में, हृदय की सभी गांठें पूरी तरह टूट जाती हैं, तब नश्वर जीव अमर हो जाता है। बस इतना ही उपदेश है।

'''English:'''
When here, in this life, all the granthi-s (knots) of the hṛdaya (heart, inner instrument) are completely sundered, then the mṛtya (mortal being) becomes amṛta (immortal). Thus much, indeed, is the anuśāsanam (instruction).

== Commentary ==

When, again, the uprooting of all desires is explained: When all the ties of the hṛdaya (heart) of one, while yet alive, that is, all the modifications of the buddhi (intellect) due to avidyā (ignorance) which are in the nature of fast-bound knots are destroyed; when the ties of the hṛdaya, such as the beliefs ‘I am this body,’ ‘this is my wealth,’ ‘I am happy or miserable,’ etc., are destroyed by the rise of the contrary knowledge of the identity of Brahman and ātman, in the form ‘I am certainly Brahman, not subject to saṃsāra,’ the desires which originate in those ties are destroyed to their very root; then the mortal becomes immortal. Thus much alone—the doubt that there is more should not be raised—is the instruction. “Of all the Vedānta-s” should be supplied to complete the sentence.

== Concept List ==
[[katha:granthi|granthi]] 
[[katha:hṛdaya|hṛdaya]] 
[[katha:avidyā|avidyā]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:Brahman|Brahman]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]] 
[[katha:amṛtatva|amṛtatva]] 
[[katha:anuśāsanam|anuśāsanam]]

Katha:2.3.14

2025-05-19T12:24:42Z

Admin: /* Word-by-Word Breakdown */

== Mantra 2.3.14 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्यो’मृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥
</pre>

<pre>
yadā sarve pramucyante kāmā ye’sya hṛdi śritāḥ |
atha martyo’mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || 14 ||
</pre>

== Word-by-Word Breakdown ==

{| class="wikitable"
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यदा || yadā || जब – किसी विशेष समय पर || when (at the time when) ||
|-
| सर्वे || sarve || सभी – सम्पूर्ण || all (every one) ||
|-
| प्रमुच्यन्ते || pramucyante || छूट जाते हैं – पूरी तरह मुक्त हो जाते हैं || are released (are completely freed) ||
|-
| कामाः || kāmāḥ || इच्छाएँ – वासनाएँ, कामनाएँ || desires (longings, cravings) ||
|-
| ये || ye || जो – वे || which (those) ||
|-
| अस्य || asya || उसके – इस व्यक्ति के || of this (of him) ||
|-
| हृदि || hṛdi || हृदय में – मन या चित्त में || in the heart (in the mind/intellect) ||
|-
| श्रिताः || śritāḥ || स्थित – टिके हुए, आश्रित || abiding (residing, attached) ||
|-
| अथ || atha || तब – उसके बाद || then (thereafter) ||
|-
| मृत्यः || mṛtyaḥ || नश्वर – मृत्यु को प्राप्त होने वाला || mortal (subject to death) ||
|-
| अमृतः || amṛtaḥ || अमर – अमरत्व को प्राप्त || immortal (attaining immortality) ||
|-
| भवति || bhavati || हो जाता है – बन जाता है || becomes (comes to be) ||
|-
| अत्र || atra || यहाँ – इसी जीवन में || here (in this very life) ||
|-
| ब्रह्म || brahma || ब्रह्म – परम सत्य, परमात्मा || brahman (the Absolute Reality) ||
|-
| समश्नुते || samaśnute || प्राप्त करता है – अनुभव करता है || attains (realizes, experiences) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

=== Hindi ===
जब उस व्यक्ति के हृदय में स्थित सभी इच्छाएँ पूरी तरह छूट जाती हैं, तब वह नश्वर मनुष्य अमर हो जाता है और यहीं इसी जीवन में ब्रह्म की प्राप्ति करता है।

=== English ===
When all kāmāḥ abiding in the hṛd of this person are completely released, then the mṛtyaḥ becomes amṛtaḥ and here, in this very life, attains brahman.

== Commentary ==

When, for the person who has realized the truth, all kāmāḥ that were abiding in the hṛd (intellect) before the attainment of knowledge, are released due to the absence of anything else to be desired (since the intellect, not the ātman, is the seat of desires, as indicated by other śruti), then the mṛtyaḥ (who was so before knowledge) subsequently becomes amṛtaḥ, as ignorance, desire, and karma are destroyed. He attains brahman even here, with no need for any further going, as death (which results in transmigration) is destroyed, like fire extinguished, with all bondage removed.

== Concept List ==

[[katha:kāmāḥ|kāmāḥ]] 
[[katha:hṛd|hṛd]] 
[[katha:mṛtyaḥ|mṛtyaḥ]] 
[[katha:amṛtaḥ|amṛtaḥ]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:pramucyante|pramucyante]]

Katha:2.3.12

2025-05-19T12:24:21Z

Admin: /* Mantra 2.3.12 */

== Mantra 2.3.12 ==
'''Original Text:'''
<pre>
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्शुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥
</pre>

<pre>
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakśuṣā |
astīti bruvato’nyatra kathaṃ tadupalabhyate || 12 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| नैव || na eva || न – नहीं, एव – निश्चित रूप से || not at all, certainly not ||
|-
| वाचा || vācā || वाणी से – बोलने की शक्ति के द्वारा || by speech, through speech ||
|-
| न || na || नहीं – अभाव का बोध || not, negation ||
|-
| मनसा || manasā || मन से – चित्त या मन के द्वारा || by mind, through mind ||
|-
| प्राप्तुं || prāptum || प्राप्त करना – उपलब्ध करना || to attain, to reach ||
|-
| शक्यः || śakyaḥ || संभव है – किया जा सकता है || possible, can be done ||
|-
| न || na || नहीं – अभाव का बोध || not, negation ||
|-
| चक्षुषा || cakṣuṣā || नेत्र से – आँखों के द्वारा || by the eye, through the eye ||
|-
| अस्ति || asti || है – अस्तित्व रखता है || is, exists ||
|-
| इति || iti || ऐसा – इस प्रकार || thus, so ||
|-
| ब्रुवतः || bruvataḥ || कहने वाले के अतिरिक्त – जो कहता है || of one who says, of the one declaring ||
|-
| अन्यत्र || anyatra || अन्य में – उसके अलावा || in another, except ||
|-
| कथम् || katham || कैसे – किस प्रकार || how ||
|-
| तत् || tat || वह – वह ब्रह्म || that, referring to Brahman ||
|-
| उपलभ्यते || upalabhyate || जाना जाता है – प्राप्त किया जाता है || is known, is attained ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
न वाणी, न मन, न नेत्र के द्वारा उस ब्रह्म को प्राप्त किया जा सकता है; केवल वही जान सकता है जो कहता है ‘वह है’। उसके अलावा, उसे कैसे जाना जा सकता है?

'''English:'''
Not by vācā, not by manas, not by cakṣus can that be attained; except in the case of one who says ‘asti’ (He is), how can that tat (Brahman) be known?

== Commentary ==

If Brahman could be perceived by the operation of the intellect and other faculties, it could be specifically apprehended as this or that. When the intellect and senses cease to act, Brahman, which is not cognized due to the absence of the means of cognition, would seem not to exist; for, in the world, only that which is perceived by the instruments of cognition is reputed to exist, and the contrary is said to be non-existing. Therefore, yoga would be useless, or Brahman, not being known, should be considered as non-existing. If this is argued, it is replied: truly, not by vācā, not by manas, not by cakṣus, nor by other senses, can He be known; still, though devoid of any attributes, being known as the origin of the universe, He certainly exists; for, that into which effects are absorbed must certainly exist. In the ultimate analysis of all objects of perception, the intellect is still pregnant with a belief in the existence of something; for, the intellect is our authority in comprehending the real nature of existence and non-existence. If the universe had no existing cause, then the effect (the world), being inseparably connected with non-existence, would be apprehended as non-existing. But this is not so; it is perceived as existing, just as a pot made of earth is perceived in combination with earth. Therefore, the cause of the world, the ātman, must be known as existing. Why? In any other than him who believes in existence, follows the drift of the āgamas, and is possessed of faith—that is, one who argues that there is no ātman, the source of the universe, and that all this effect, not connected with any cause, is absorbed into nonexistence and thus sees perversely—how can that Brahman be truly known? The meaning is: it cannot at all be known.

== Concept List ==
[[katha:vācā|vācā]] 
[[katha:manas|manas]] 
[[katha:cakṣus|cakṣus]] 
[[katha:asti|asti]] 
[[katha:tat|tat]] 
[[katha:upālabdhi|upālabdhi]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:kāraṇa-kārya|kāraṇa-kārya]] 
[[katha:āgama|āgama]]

Katha:2.3.3

2025-05-19T12:23:37Z

Admin: /* Mantra 2.3.3 */

== Mantra 2.3.3 ==
'''Original Text:'''
<pre>
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥
</pre>

<pre>
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ || 3 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| भयात् || bhayāt || भय के कारण || because of fear ||
|-
| अस्य || asya || उसके || of him (the Supreme) ||
|-
| अग्निः || agniḥ || अग्नि (ज्योति तत्व) || fire (principle of fire) ||
|-
| तपति || tapati || जलता है || burns ||
|-
| भयात् || bhayāt || भय के कारण || because of fear ||
|-
| तपति || tapati || चमकता है || shines ||
|-
| सूर्यः || sūryaḥ || सूर्य (प्रकाश तत्व) || sun (principle of light) ||
|-
| भयात् || bhayāt || भय के कारण || because of fear ||
|-
| इन्द्रः || indraḥ || इन्द्र (देवताओं के राजा) || Indra (king of gods) ||
|-
| च || ca || और || and ||
|-
| वायुः || vāyuḥ || वायु (वायु तत्व) || wind (principle of air) ||
|-
| च || ca || और || and ||
|-
| मृत्यु: || mṛtyuḥ || मृत्यु (मृत्यु का देवता) || Death (deity of death) ||
|-
| धावति || dhāvati || दौड़ता है || runs ||
|-
| पञ्चमः || pañcamaḥ || पाँचवाँ (पाँचवा तत्व) || the fifth (the fifth principle) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi:'''
उस (परमात्मा) के भय से अग्नि जलती है; उसके भय से सूर्य चमकता है; उसके भय से इन्द्र और वायु (अपना कार्य करते हैं); और मृत्यु, पाँचवाँ (तत्व), दौड़ता है।

'''English:'''
From fear of Him (paramātmā), agni burns; from fear, sūrya shines; from fear, indra and vāyu (perform their functions); and mṛtyu, the fifth (principle), runs.

== Commentary ==
This mantra explains how the cosmic order is maintained out of fear or awe of the Supreme (paramātmā). The agni (fire) burns, the sūrya (sun) shines, indra (the king of deities) and vāyu (wind) act, and mṛtyu (Death), the fifth, runs—all due to the presence of the Supreme as the ultimate controller. If brahman were not present as the regulator of these powerful cosmic forces, their orderly functioning, like that of servants trembling before a master, would not be possible.

== Concept List ==
[[katha:bhaya|bhaya]] 
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:sūrya|sūrya]] 
[[katha:indra|indra]] 
[[katha:vāyu|vāyu]] 
[[katha:mṛtyu|mṛtyu]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:cosmic order|cosmic order]] 
[[katha:controller|controller]]

Katha:2.3.2

2025-05-19T12:23:17Z

Admin: /* Mantra 2.3.2 */

== Mantra 2.3.2 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यदिदं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥
</pre>

<pre>
yadidaṃ kiṃca jagatsarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |
mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti || 2 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यत् || yat || जो भी – कोई भी वस्तु || whatever ||
|-
| इदं || idam || यह – यह सब || this ||
|-
| किंचित् || kiṃcit || कुछ भी – कोई भी चीज़ || anything ||
|-
| जगत् || jagat || संसार – गतिशील विश्व || universe (moving world) ||
|-
| सर्वम् || sarvam || सब – सम्पूर्ण || all ||
|-
| प्राणः || prāṇaḥ || प्राण – जीवन शक्ति || prāṇa (vital force, life principle) ||
|-
| एजति || ejati || चलता है – गति करता है || moves, vibrates ||
|-
| निःसृतम् || niḥsṛtam || निकला हुआ – उत्पन्न हुआ || arisen from, evolved from ||
|-
| महत् || mahat || महान – अत्यंत बड़ा || great, mighty ||
|-
| भयम् || bhayam || भय – डर || terror, fear ||
|-
| वज्रम् || vajram || वज्र – इंद्र का अस्त्र || vajra (thunderbolt) ||
|-
| उद्यतम् || udyatam || ऊपर उठाया हुआ – तना हुआ || uplifted, raised ||
|-
| यः || yaḥ || जो – जो कोई || who ||
|-
| एतत् || etat || यह – इसको || this ||
|-
| विदुः || viduḥ || जानते हैं – समझते हैं || know, understand ||
|-
| अमृताः || amṛtāḥ || अमर – मृत्यु रहित || immortal ||
|-
| ते || te || वे – वे लोग || they ||
|-
| भवन्ति || bhavanti || होते हैं – बन जाते हैं || become ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
यह सम्पूर्ण जगत्, जो कुछ भी है, प्राण से उत्पन्न होकर उसी में गतिशील है; यह प्राण महान् भय के समान है, जैसे ऊपर उठा हुआ वज्र। जो लोग इस (प्राण या ब्रह्म) को जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

'''English:'''
All this jagat, whatever exists, having arisen from prāṇa, moves while prāṇa is; this prāṇa is a mahat-bhayam, a mighty terror, like the vajra uplifted. Those who know this (prāṇa or brahman) become amṛta, immortal.

== Commentary ==

If it be said that brahman, the source of the world, by knowledge of which men are said to become immortal, does not exist and that all this has come out of nothing, it is not sound; all this universe, the highest brahman existing, moves; and having come out of that alone, acts regularly. This brahman, the cause of the origin, etc., of the universe is mahat-bhayam, i.e., great and terrible. It is like the vajra uplifted; as, at the sight of the master with the vajra raised in his hand, the servants regularly keep his commands, so this world, with its lords and with the sun, moon, planets, constellations and stars, etc., regularly and without a moment’s respite obeys the law. This is the drift. Those who know this, this highest brahman, the witness of all the modifications of one’s mind, become amṛta, immortal.

== Concept List ==
[[katha:prāṇa|prāṇa]] 
[[katha:jagat|jagat]] 
[[katha:mahat-bhayam|mahat-bhayam]] 
[[katha:vajra|vajra]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:amṛta|amṛta]]

Katha:2.3.1

2025-05-19T12:22:51Z

Admin: /* Word-by-Word Breakdown */

== Mantra 2.3.1 ==
'''Original Text:'''
<pre>
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वैतत् ॥ १ ॥
</pre>

<pre>
ūrdhvamūlo’vākśākha eṣo’śvatthaḥ sanātanaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvaitat || 1 ||
</pre>

== Word-by-Word Breakdown ==

{| class="wikitable"
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| ऊर्ध्वमूलः || ūrdhvamūlaḥ || जिसकी जड़ ऊपर है || having its root above ||
|-
| अवाक्-शाखः || avāk-śākhaḥ || जिसकी शाखाएँ नीचे की ओर हैं || having branches downward ||
|-
| एषः || eṣaḥ || यह || this ||
|-
| अश्वत्थः || aśvatthaḥ || अश्वत्थ वृक्ष (पीपल का पेड़) || aśvattha tree (sacred fig tree) ||
|-
| सनातनः || sanātanaḥ || शाश्वत, अनादि || eternal, ancient ||
|-
| तत् एव || tat eva || वही || that alone ||
|-
| शुक्रम् || śukram || शुद्ध, निर्मल || pure, resplendent ||
|-
| तत् ब्रह्म || tat brahma || वही ब्रह्म || that is brahman ||
|-
| तत् एव || tat eva || वही || that alone ||
|-
| अमृतम् || amṛtam || अमरत्व, अमर || immortal, immortality ||
|-
| उच्यते || ucyate || कहा जाता है || is said, is called ||
|-
| तस्मिन् || tasmin || उसमें || in that ||
|-
| लोकाः || lokāḥ || लोक, सभी जगत || worlds, all realms ||
|-
| श्रिताः || śritāḥ || आश्रित हैं, निर्भर हैं || depend, rest upon ||
|-
| सर्वे || sarve || सभी || all ||
|-
| तत् || tat || वह || that ||
|-
| न || na || नहीं || not ||
|-
| अति-एति || aty-eti || पार करता है, पार जाता है || passes beyond, transcends ||
|-
| कश्चन || kaścana || कोई भी || anyone, any being ||
|-
| एतत् || etat || यह || this ||
|-
| वै || vai || निश्चयपूर्वक, वास्तव में || verily, indeed ||
|-
| तत् || tat || वह || that ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
ऊपर जड़ और नीचे शाखाओं वाला यह सनातन अश्वत्थ वृक्ष है; वही शुद्ध है, वही ब्रह्म है, वही अमर कहा जाता है। उसी पर सभी लोक आश्रित हैं, कोई भी उससे परे नहीं जा सकता। यही निश्चयपूर्वक वही है।

'''English:'''
Root above and branches downward is this eternal aśvattha tree; that alone is śukra (pure), that is brahman, that alone is called amṛta (immortal). On that, all lokas (worlds) depend; none passes beyond that. This verily is that.

== Commentary ==

As in the world, the ascertainment of the root of a tree is made by ascertaining the nature of the tula (panicle of the flower), this sixth valli (part) is begun with the object of ascertaining the nature of the brahman, the source (of the saṃsāra tree), by ascertaining the nature of the effect, the tree of saṃsāra. Root above, having its root above, i.e., ‘that highest place of viṣṇu’ is its root, this tree of saṃsāra, extending from the avyakta to the immoveable, has its root above, i.e., in brahman. It is vṛkṣa (tree), so called, because it is felled; this tree consisting in manifold miseries of birth, decay, death and grief, etc., changing its nature every moment, like jugglery, waters of the mirage, a city formed by the clouds in the sky, etc.; because like these, perceived only to vanish ultimately, non-existent like a tree, sapless like the stem of the plantain tree, the subject of several doubtful alternatives in the intellects of many hundreds of sceptics, not ascertained to be what it really is by seekers after truth, receiving its sap from its source, i.e., the highest brahman ascertained by vedānta, growing from the seed of ignorance, desire, karma and avyaktam, having for its sprout hiraṇyagarbha—the combination of the power of knowledge and activity of the lower brahman, having for its skandha (trunk), the various subtle bodies of all living things, possessed of the pride of stature from the sprinkling of the waters of desire, having for its tender buds the objects of intelligence and the senses, having for its leaves the śrutis, the smṛtis, logic, learning and instruction, filled with the lovely flowers of sacrifice, gift, penance and many other deeds, having various tastes such as the experience of joy and sorrow, having endless fruits on which living beings subsist, with its roots well grown, i.e., (tendencies of the mind) entwined and fastened firm by the sprinkling of the waters of desire for the fruits, with the nests built by birds, i.e., all living beings from brahmā downwards in the seven worlds beginning with that called satya, reverberating with the tumultuous noise arising from dancing, singing, instrumental music, joking, clapping on the shoulders, laughing, pulling, crying, exclaiming ‘leave me,’ ‘leave me,’ etc., induced by mirth and grief, produced by the happiness and misery of living beings and felled by the unresisted sword of the realisation of the paramātman proved by the vedānta, this tree of saṃsāra, always shaking by its nature to the wind of desire and karma, like the aśvattha tree, having its branches, i.e., heaven, hell, the world of beasts and pretas, etc., downwards, existing from time immemorial, because having no beginning. That which is the root of this tree of saṃsāra is indeed pure, bright, i.e., resplendent, the intelligence of ātman; that indeed is brahman, being greater than all; that indeed is described as immortal in nature, being true; any other than that is a mere matter of speech, modification, name and falsehood and therefore subject to death. On that, i.e., on the brahman absolutely true, do all the worlds, false like the city of clouds in the sky, waters of the mirage and jugglery (māyā) and perceived as non-existent by the knowledge of the absolute truth, depend during their birth, stay and absorption. None, i.e., no modification passes beyond that, i.e., brahman, as the thing made, such as pot, etc., does not pass beyond the mud, etc. This verily is that.

== Concept List ==
[[katha:aśvattha|aśvattha]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:amṛta|amṛta]] 
[[katha:śukra|śukra]] 
[[katha:lokas|lokas]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]] 
[[katha:avyakta|avyakta]] 
[[katha:hiraṇyagarbha|hiraṇyagarbha]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:vedānta|vedānta]] 
[[katha:māyā|māyā]] 
[[katha:paramātman|paramātman]]

Katha:2.2.13

2025-05-19T12:21:54Z

Admin: /* Mantra 2.2.13 */

== Mantra 2.2.13 ==
'''Original Text:'''
<pre>
नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वतीनेतरेषाम् ॥ १३ ॥
</pre>

<pre>
nityo’nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
tamātmasthaṃ ye’nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ śāśvatīnetareṣām || 13 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| नित्यः || nityaḥ || जो सदा रहता है, अविनाशी || Eternal, imperishable ||
|-
| अनित्यानाम् || anityānām || नाशवानों के बीच || Among the ephemeral beings ||
|-
| चेतनः || cetanaḥ || जो चेतना है, जागरूक || Conscious, sentient ||
|-
| चेतनानाम् || cetanānām || चेतन प्राणियों के बीच || Among the conscious beings ||
|-
| एकः || ekaḥ || एकमात्र, अद्वितीय || One, unique ||
|-
| बहूनाम् || bahūnām || अनेक के लिए || For the many, for the multitude ||
|-
| यः || yaḥ || जो (वह जो) || Who (he who) ||
|-
| विदधाति || vidadhāti || प्रदान करता है, वितरित करता है || Dispenses, bestows ||
|-
| कामान् || kāmān || इच्छाएँ, वांछित वस्तुएँ || Desires, desired objects ||
|-
| तम् || tam || उसे (उस आत्मा को) || Him (that ātman) ||
|-
| आत्मस्थम् || ātmastham || आत्मा में स्थित, अपने भीतर स्थित || Seated in their own self ||
|-
| ये || ye || जो लोग || Those who ||
|-
| अनुपश्यन्ति || anupaśyanti || साक्षात्कार करते हैं, अनुभव करते हैं || Perceive, realize, see directly ||
|-
| धीराः || dhīrāḥ || विवेकी, ज्ञानी || The wise, the intelligent ||
|-
| तेषाम् || teṣām || उनके लिए || For them ||
|-
| शान्तिः || śāntiḥ || शांति, परम शांति || Peace, tranquility ||
|-
| शाश्वती || śāśvatī || शाश्वत, सदा रहने वाली || Eternal, everlasting ||
|-
| न || na || नहीं || Not ||
|-
| इतरेषाम् || itareṣām || दूसरों के लिए || For others ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जो नाशवानों के बीच नित्य है, चेतन प्राणियों के बीच चेतन है, जो एक होकर अनेक के लिए इच्छित वस्तुएँ प्रदान करता है, ऐसे आत्मा को जो अपने भीतर स्थित देखते हैं, उन विवेकी पुरुषों के लिए शाश्वत शांति है, दूसरों के लिए नहीं।

'''English:'''
He who is nityaḥ among anityānām, cetanaḥ among cetanānām, who, being ekaḥ, dispenses kāmān to bahūnām, those dhīrāḥ who anupaśyanti him ātmastham, for them is śāśvatī śāntiḥ, not for itareṣām.

== Commentary ==
Again, the ātman is nityaḥ (deathless) among anityānām (mortal things), cetanaḥ (conscious) among cetanānām (conscious beings) such as Brahmā and other living beings. Just as the power of burning in water and other elements, which are not fire in themselves, is due to fire, so too the intelligence of others is due to the intelligence of the ātman. Again, he, being omniscient and the lord over all, dispenses to those having desire (i.e., those in saṃsāra), according to their respective karma, the fruits of karma and desired objects, according to his grace, himself being one, to many, without effort. To such dhīrāḥ (intelligent men) as see him seated in their selves, eternal śāntiḥ (peace) accrues, not to others, i.e., to those who do not see so.

== Concepts ==
[[katha:nitya|nitya]] 
[[katha:anitya|anitya]] 
[[katha:cetana|cetana]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:dhīra|dhīra]] 
[[katha:kāma|kāma]] 
[[katha:śānti|śānti]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]] 
[[katha:karma|karma]] 
[[katha:grace|grace]]

Katha:2.2.12

2025-05-19T12:21:21Z

Admin: /* Mantra 2.2.12 */

== Mantra 2.2.12 ==
'''Original Text:'''
<pre>
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं ये’नुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥
</pre>

<pre>
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti |
tamātmasthaṃ ye’nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām || 12 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय, केवल, जो अकेला है || One – the non-dual, unique, without a second ||
|-
| वशी || vaśī || वशी – सर्वनियन्ता, जो सबका नियंत्रण करता है || Controller – the sovereign, who governs all ||
|-
| सर्वभूतान्तरात्मा || sarvabhūtāntarātmā || सर्वभूतान्तरात्मा – सभी प्राणियों के भीतर स्थित आत्मा || Inner Self of all beings – the immanent Self within all creatures ||
|-
| एकम् || ekam || एक – एक ही, अद्वितीय || One – the same, undivided ||
|-
| रूपम् || rūpam || रूप – स्वरूप, रूप, प्रकृति || Form – appearance, manifestation ||
|-
| बहुधा || bahudhā || बहुधा – अनेक प्रकार से, विविध रूपों में || In many ways – manifoldly, diversely ||
|-
| यः || yaḥ || जो – जो (संबंध सूचक) || Who – that which ||
|-
| करोति || karoti || करता है – बनाता है, उत्पन्न करता है || Makes – creates, manifests ||
|-
| तम् || tam || उसे – उस (आत्मा) को || Him – that (Self) ||
|-
| आत्मस्थम् || ātmastham || आत्मस्थ – आत्मा में स्थित, अपने में स्थित || Seated in the Self – established in the inner Self ||
|-
| ये || ye || जो लोग – वे जो || Those who – the ones who ||
|-
| अनुपश्यन्ति || anupaśyanti || अनुपश्यन्ति – साक्षात् देखते हैं, अनुभव करते हैं || Realize – directly perceive, behold ||
|-
| धीराः || dhīrāḥ || धीर – विवेकी, ज्ञानी, स्थिरबुद्धि || Wise – discriminating, steadfast, intelligent ||
|-
| तेषाम् || teṣām || उनके – उन लोगों का || Theirs – belonging to those ||
|-
| सुखम् || sukham || सुख – आनंद, परम शांति || Bliss – supreme happiness, delight ||
|-
| शाश्वतम् || śāśvatam || शाश्वत – शाश्वत, नित्य, सदा रहने वाला || Eternal – everlasting, perpetual ||
|-
| न || na || नहीं – नहीं || Not – negation ||
|-
| इतेरेषाम् || itareṣām || अन्य लोगों का – दूसरों का || Of others – of the rest, not of those ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
एक, सर्वनियन्ता, सभी प्राणियों के भीतर स्थित आत्मा, जो अपने एक स्वरूप को अनेक रूपों में प्रकट करता है—जो विवेकीजन उसे अपने आत्मा में स्थित रूप में प्रत्यक्ष देखते हैं, उनके लिए शाश्वत आनंद है, दूसरों के लिए नहीं।

'''English:'''
The ekaḥ, the vaśī, the sarvabhūtāntarātmā, who manifests his one rūpa in manifold forms—to those dhīraḥ who directly perceive him as ātmastha within themselves, eternal sukham belongs; not to the others.

== Commentary ==

This mantra declares the non-dual, all-controlling sarvabhūtāntarātmā, who, though one, appears as many by manifesting his single rūpa in various forms. The wise (dhīraḥ) who realize this ātmastha Self within themselves, through direct perception and discernment, attain śāśvata sukham—eternal bliss. This bliss is not available to others (itareṣām) whose awareness is turned outward and who remain ignorant of their true Self. The mantra emphasizes the Vedāntic teaching that true and lasting happiness is the result of Self-realization, not of external pursuits.

== Concepts ==

[[katha:ekaḥ|ekaḥ]] 
[[katha:vaśī|vaśī]] 
[[katha:sarvabhūtāntarātmā|sarvabhūtāntarātmā]] 
[[katha:ātmastha|ātmastha]] 
[[katha:dhīraḥ|dhīraḥ]] 
[[katha:śāśvata sukham|śāśvata sukham]] 
[[katha:anupaśyanti|anupaśyanti]]

Katha:2.2.11

2025-05-19T12:20:47Z

Admin: /* Mantra 2.2.11 */

== Mantra 2.2.11 ==
'''Original Text:'''
<pre>
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्शुर्न लिप्यते चाक्शुषैर्बाह्यदोषैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥
</pre>

<pre>
sūryo yathā sarvalokasya cakśurna lipyate cākśuṣairbāhyadoṣaiḥ |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ || 11 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| सूर्यः || sūryaḥ || सूर्य – प्रकाश देने वाला तारा || sun – the luminary that illuminates ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – तुलना के लिए प्रयुक्त || as – used for comparison ||
|-
| सर्वलोकस्य || sarvalokasya || सभी लोकों का – समस्त संसार का || of all worlds – of the entire universe ||
|-
| चक्षुः || cakṣuḥ || नेत्र – देखने का साधन || eye – organ of sight ||
|-
| न || na || नहीं – निषेध सूचक || not – negation ||
|-
| लिप्यते || lipyate || लिप्त होता – प्रभावित या स्पर्शित होता || is tainted – becomes affected ||
|-
| चाक्षुषैः || cākṣuṣaiḥ || नेत्र सम्बन्धी – आँखों से संबंधित || by what is seen by the eyes – related to the eyes ||
|-
| बाह्यदोषैः || bāhyadoṣaiḥ || बाह्य दोषों से – बाहर के दोषों से || by external blemishes – by faults outside ||
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय || one – unique, singular ||
|-
| तथा || tathā || उसी प्रकार – उसी तरह || so – in the same way ||
|-
| सर्वभूत || sarvabhūta || सभी प्राणियों का – समस्त जीव || of all beings – of all living entities ||
|-
| अन्तरात्मा || antarātmā || आन्तरिक आत्मा – भीतर स्थित आत्मा || inner ātman – indwelling Self ||
|-
| न || na || नहीं – निषेध सूचक || not – negation ||
|-
| लिप्यते || lipyate || लिप्त होता – प्रभावित या स्पर्शित होता || is tainted – becomes affected ||
|-
| लोकदुःखेन || lokaduḥkhena || संसार के दुःख से – जगत के दुःखों से || by the world’s grief – by the sorrows of the world ||
|-
| बाह्यः || bāhyaḥ || बाह्य – बाहर स्थित || external – outside, transcendent ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जैसे सूर्य, जो समस्त संसार की आँख है, बाहरी वस्तुओं की आँखों द्वारा देखी गई अशुद्धियों से लिप्त नहीं होता, वैसे ही सभी प्राणियों के भीतर स्थित एकमात्र अन्तरात्मा भी संसार के दुःख से लिप्त नहीं होता, क्योंकि वह उससे बाहर है।

'''English:'''
Just as the sūryaḥ, the eye of all the worlds, is not tainted by the external blemishes seen by the cakṣuḥ, so too, the one inner antarātmā of all sarvabhūta is not tainted by the lokaduḥkha, being bāhyaḥ (external) to it.

== Commentary ==

To address the doubt that if there is one antarātmā for all, it might be subject to the grief of saṃsāra, this mantra is stated. The sūryaḥ, which enables the cakṣuḥ to see and reveals even impure things, is not tainted by the faults or impurities seen by the eyes, nor by contact with external blemishes. Similarly, the singular antarātmā within all sarvabhūta is not tainted by the lokaduḥkha, because it is bāhyaḥ—transcendent and external to that suffering. The world, due to avidyā (ignorance) superimposed on the antarātmā, experiences misery arising from desire and karma, but these do not truly belong to the Self. Just as the appearance of a serpent on a rope or silver on nacre is a superimposition and does not affect the substratum, so too, the antarātmā remains untouched by the apparent sorrows of the world. The Self is ever pure, unaffected, and external to all false notions and their resultant sufferings.

== Concept List ==
[[katha:sūryaḥ|sūryaḥ]] 
[[katha:antarātmā|antarātmā]] 
[[katha:sarvaloka|sarvaloka]] 
[[katha:cakṣuḥ|cakṣuḥ]] 
[[katha:bāhyaḥ|bāhyaḥ]] 
[[katha:lokaduḥkha|lokaduḥkha]] 
[[katha:sarvabhūta|sarvabhūta]] 
[[katha:avidyā|avidyā]] 
[[katha:karma|karma]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]]

Katha:2.2.10

2025-05-19T12:20:21Z

Admin: /* Mantra 2.2.10 */

== Mantra 2.2.10 ==
'''Original Text:'''
<pre>
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥
</pre>

<pre>
vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca || 10 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| वायुः || vāyuḥ || वायु – वह जो गति का कारण है || vāyu – the principle of movement (wind) ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – उदाहरण के रूप में || just as; for example ||
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय, अकेला || one; single; without a second ||
|-
| एव || eva || ही – विशेष रूप से || indeed; only; specifically ||
|-
| भुवनम् || bhuvanam || संसार – समस्त जगत || world; the universe ||
|-
| प्रविष्टः || praviṣṭaḥ || प्रवेश किया – भीतर गया || having entered; entered into ||
|-
| रूपम् || rūpam || रूप – आकार, स्वरूप || form; appearance; shape ||
|-
| रूपम् || rūpam || रूप – आकार, स्वरूप || form; appearance; shape ||
|-
| प्रतिरूपः || pratirūpaḥ || प्रत्येक रूप में – हर रूप के अनुसार || corresponding to each form; responsive to each form ||
|-
| बभूव || babhūva || बन गया – हो गया || became; assumed ||
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय, अकेला || one; single; without a second ||
|-
| तथा || tathā || उसी प्रकार – वैसे ही || in the same way; similarly ||
|-
| सर्व || sarva || सभी – समस्त || all; every ||
|-
| भूत || bhūta || प्राणी – जीव || being; living entity ||
|-
| अन्तरात्मा || antarātmā || भीतरी आत्मा – सबके भीतर स्थित आत्मा || inner ātman; indwelling Self ||
|-
| रूपम् || rūpam || रूप – आकार, स्वरूप || form; appearance; shape ||
|-
| रूपम् || rūpam || रूप – आकार, स्वरूप || form; appearance; shape ||
|-
| प्रतिरूपः || pratirūpaḥ || प्रत्येक रूप में – हर रूप के अनुसार || corresponding to each form; responsive to each form ||
|-
| बहिः || bahiḥ || बाहर – बाह्य रूप में || outside; externally ||
|-
| च || ca || और – संयोजक || and ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi:'''
जैसे वायु, एक होते हुए भी, संसार में प्रवेश करके हर रूप के अनुसार रूप धारण कर लेता है, वैसे ही सभी प्राणियों के भीतर स्थित अन्तरात्मा, एक होते हुए भी, हर रूप के अनुसार रूप धारण करता है और सबके बाहर भी स्थित है।

'''English:'''
Just as vāyu, though one, having entered the world, assumes forms responsive to every rūpa, so the inner ātman of all beings, though one, assumes forms responsive to every rūpa and is also outside them all.

== Commentary ==
Here, another illustration is provided: just as vāyu, though one, enters the world and takes on forms corresponding to every rūpa, so too the antarātmā, the inner ātman of all beings, though one, appears as if assuming the forms of each being and is also present outside them all. This demonstrates the all-pervading and non-dual nature of the ātman, which, while remaining one and undivided, manifests as the diversity of forms in the universe.

== Concept List ==
[[katha:vāyu|vāyu]] 
[[katha:antarātmā|antarātmā]] 
[[katha:rūpa|rūpa]] 
[[katha:sarvabhūta|sarvabhūta]] 
[[katha:advaita|advaita]] 
[[katha:bahiḥ|bahiḥ]]

Katha:2.2.9

2025-05-19T12:19:55Z

Admin: /* Mantra 2.2.9 */

== Mantra 2.2.9 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥
</pre>

<pre>
agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca || 9 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अग्निः || agniḥ || अग्नि – वह जो जलता है, प्रकाश और उष्मा का स्रोत || fire – the principle of heat and light ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – तुलना का सूचक || just as – denotes comparison ||
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय, केवल एक || one – singular, unique ||
|-
| एव || eva || ही – विशेष रूप से, केवल || indeed – emphasis, only ||
|-
| इमं || imaṃ || इस – इस (संसार) में || this – referring to the world ||
|-
| भुवनम् || bhuvanam || संसार – जगत, समस्त प्राणी और पदार्थ || world – universe, all beings and things ||
|-
| प्रविष्टः || praviṣṭaḥ || प्रवेश किया – भीतर गया || entered – having entered ||
|-
| रूपम् रूपम् || rūpam rūpam || प्रत्येक रूप – हर रूप, हर आकार || each form – every form, every shape ||
|-
| प्रति-रूपः || prati-rūpaḥ || प्रत्येक रूप के अनुसार – अनुरूप || corresponding to each form – matching each form ||
|-
| बभूव || babhūva || बन गया – हो गया, प्रकट हुआ || became – assumed, manifested ||
|-
| एकः || ekaḥ || एक – अद्वितीय, केवल एक || one – singular, unique ||
|-
| तथा || tathā || वैसे ही – उसी प्रकार || so – in the same way ||
|-
| सर्व-भूत-अन्तरात्मा || sarva-bhūta-antarātmā || सभी प्राणियों का अंतरात्मा – समस्त जीवों के भीतर स्थित आत्मा || inner self of all beings – the innermost self of all living entities ||
|-
| रूपम् रूपम् || rūpam rūpam || प्रत्येक रूप – हर रूप, हर आकार || each form – every form, every shape ||
|-
| प्रति-रूपः || prati-rūpaḥ || प्रत्येक रूप के अनुसार – अनुरूप || corresponding to each form – matching each form ||
|-
| बहिः च || bahiḥ ca || बाहर भी – समस्त रूपों के बाहर भी || and outside – also beyond all forms ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जैसे अग्नि, एक होते हुए भी, संसार में प्रवेश कर प्रत्येक रूप के अनुसार अलग-अलग रूप धारण करता है, वैसे ही समस्त प्राणियों का अंतरात्मा, एक होते हुए, हर रूप के अनुसार रूप धारण करता है और सभी रूपों के बाहर भी स्थित है।

'''English:'''
Just as agni, though eka, having entered the bhuvanam, assumes a prati-rūpa corresponding to each rūpa, so does the sarva-bhūta-antarātmā, being eka, take on a prati-rūpa for every rūpa and is also bahiḥ, outside all forms.

== Commentary ==

As the knowledge of the oneness of the ātman, though supported by authority and often reiterated, is not firmly grasped by the intellect of those whose minds are unsettled by the arguments of various logicians, the śruti, being anxious to inculcate it, repeats: just as agni, though eka and luminous by nature, having entered the bhuvanam (the world, so called because all things come into being there), assumes distinct shapes in relation to every object to be burned; so, being eka, the sarva-bhūta-antarātmā, having entered all bodies, just as agni enters firewood, being extremely subtle, assumes forms corresponding to each and is also bahiḥ, outside them all, like ākāśa, in its own unmodified nature.

== Concept List ==
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:eka|eka]] 
[[katha:bhuvanam|bhuvanam]] 
[[katha:praviṣṭaḥ|praviṣṭaḥ]] 
[[katha:rūpa|rūpa]] 
[[katha:prati-rūpa|prati-rūpa]] 
[[katha:sarva-bhūta-antarātmā|sarva-bhūta-antarātmā]] 
[[katha:bahiḥ|bahiḥ]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:ākāśa|ākāśa]]

Katha:2.2.8

2025-05-19T12:19:26Z

Admin: /* Mantra 2.2.8 */

== Mantra 2.2.8 ==
'''Original Text:'''
<pre>
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वैतत् ॥ ८ ॥
</pre>

<pre>
ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvaitat || 8 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| य || ya || जो – जो || who ||
|-
| एषः || eṣaḥ || यह – यह || this ||
|-
| सुप्तेषु || supteṣu || सोने वालों में – जो सो रहे हैं उनमें || among those who are asleep ||
|-
| जागर्ति || jāgarti || जागता है – जागृत रहता है || remains awake ||
|-
| कामम् कामम् || kāmam kāmam || इच्छा-इच्छा – प्रत्येक इच्छा || each desire ||
|-
| पुरुषः || puruṣaḥ || पुरुष – चेतन सत्ता || puruṣa (conscious being) ||
|-
| निर्मिमाणः || nirmimāṇaḥ || रचता है – उत्पन्न करता है || creates ||
|-
| तत् एव || tat eva || वही – वही || that alone ||
|-
| शुक्रम् || śukram || शुद्ध – पवित्र || śukra (the pure) ||
|-
| तत् ब्रह्म || tat brahma || वही ब्रह्म – वह ब्रह्म है || that is brahman ||
|-
| तत् एव || tat eva || वही – वही || that alone ||
|-
| अमृतम् || amṛtam || अमर – अमरत्व || amṛta (immortal) ||
|-
| उच्यते || ucyate || कहा जाता है – कहा जाता है || is said (to be) ||
|-
| तस्मिन् || tasmin || उसमें – उसी में || in that ||
|-
| लोकाः || lokāḥ || लोक – समस्त जगत || worlds ||
|-
| श्रिताः || śritāḥ || आश्रित हैं – निर्भर हैं || are fastened (dependent) ||
|-
| सर्वे || sarve || सभी – सब || all ||
|-
| तत् || tat || वह – वही || that ||
|-
| न || na || नहीं – नहीं || not ||
|-
| अत्येति || atyetī || पार करता है – पार जाता है || passes beyond ||
|-
| कश्चन || kaścana || कोई भी – कोई भी || anyone ||
|-
| एतत् || etat || यह – यह || this ||
|-
| वै || vai || निश्चयपूर्वक – निश्चय ही || verily ||
|-
| तत् || tat || वह – वही || that ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जो पुरुष सबके सोने पर भी जागता है, और प्रत्येक इच्छा की सृष्टि करता है, वही शुद्ध है, वही ब्रह्म है, वही अमर कहा गया है। उसी पर सब लोक आश्रित हैं, कोई भी उससे आगे नहीं जा सकता। यही वह (गूढ़ तत्त्व) है।

'''English:'''
That puruṣa who remains awake when all are asleep, creating each kāma (desire), is indeed śukra (the pure), that is brahman, and that alone is said to be amṛta (immortal). Upon that all lokas (worlds) are fastened; none passes beyond that. This verily is that.

== Commentary ==

What was pledged in ‘I will explain the secret brahman’ is now explained. This puruṣa who remains awake when all, that is, when prāṇa and the rest are asleep, creating by avidyā (ignorance) whatever was desired, that is, objects of perception such as woman and the rest, is indeed śukra (the pure); and that is brahman. There is no other secret brahman. It is that alone which is said to be amṛta (immortal), that is, deathless in all the śāstras. Moreover, the lokas (worlds), earth and the rest, all depend on brahman, that being the cause of all worlds. None passes beyond that, as already explained.

== Concept List ==
[[katha:puruṣa|puruṣa]] 
[[katha:kāma|kāma]] 
[[katha:śukra|śukra]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:amṛta|amṛta]] 
[[katha:loka|loka]] 
[[katha:avidyā|avidyā]]

Katha:2.2.7

2025-05-19T12:18:59Z

Admin: /* Mantra 2.2.7 */

== Mantra 2.2.7 ==
'''Original Text:'''
<pre>
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥
</pre>

<pre>
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ ।
sthāṇumanye’nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam ॥ 7 ॥
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| योनिम् || yonim || गर्भ – जीव के जन्म के लिए स्त्री का गर्भ || womb – the female reproductive organ where embodiment occurs ||
|-
| अन्ये || anye || अन्य – कुछ अन्य जीव || others – some other beings ||
|-
| प्रपद्यन्ते || prapadyante || प्रवेश करते हैं – प्राप्त होते हैं, प्रवेश करते हैं || enter – attain, take refuge in, go into ||
|-
| शरीरत्वाय || śarīratvāya || शरीरधारण के लिए – देह प्राप्ति के उद्देश्य से || for embodiment – for the purpose of taking a body ||
|-
| देहिनः || dehinaḥ || जीवात्मा – शरीरधारी आत्माएँ || embodied beings – jīvas possessing bodies ||
|-
| स्थाणुम् || sthāṇum || स्थावर – स्थिर, जड़ वस्तुएँ (जैसे वृक्ष) || immoveable – stationary beings (like trees) ||
|-
| अन्ये || anye || अन्य – कुछ अन्य || others – some others ||
|-
| अनुसंयन्ति || anusamyanti || प्रवेश करते हैं – पहुँचते हैं, प्राप्त होते हैं || enter – go into, attain ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – जिस प्रकार || according to – as, in accordance with ||
|-
| कर्म || karma || कर्म – किए गए कार्य || karma – actions performed ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – जिस प्रकार || according to – as, in accordance with ||
|-
| श्रुतम् || śrutam || सुना गया ज्ञान – प्राप्त ज्ञान || knowledge – what has been heard, acquired knowledge ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi:'''
कुछ जीव (देहधारी) शरीर प्राप्ति के लिए गर्भ में प्रवेश करते हैं; अन्य अपने कर्म और प्राप्त ज्ञान के अनुसार स्थावर (जड़) योनि में चले जाते हैं।

'''English:'''
Some dehinaḥ (embodied beings) enter yonim (wombs) for śarīratvāya (the purpose of embodiment); others enter sthāṇum (the immoveable), according to their karma (actions) and according to their śrutam (acquired knowledge).

== Commentary ==
Some dehinaḥ (embodied beings) enter yonim (wombs), combined with the male seed, to take on a new body. This refers to those who, due to ignorance, undergo rebirth as embodied beings. Others, who are even more deluded, after death attain the state of sthāṇum (immoveable beings), such as trees and similar forms. "According to their karma" means in accordance with the actions they performed in this life, and "according to their śrutam" refers to the nature of knowledge they have acquired. Thus, the embodied beings take on forms corresponding to their karma and knowledge, as another śruti states: "they are born according to their knowledge."

== Concept List ==
[[katha:yonim|yonim]] 
[[katha:dehinaḥ|dehinaḥ]] 
[[katha:sthāṇum|sthāṇum]] 
[[katha:karma|karma]] 
[[katha:śrutam|śrutam]] 
[[katha:śarīratvāya|śarīratvāya]]

Katha:2.2.4

2025-05-19T12:18:36Z

Admin: /* Mantra 2.2.4 */

== Mantra 2.2.4 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वैतत् ॥ ४ ॥
</pre>

<pre>
asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ |
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate | etadvaitat || 4 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अस्य || asya || इस – इस आत्मा का || of this (ātman) ||
|-
| विस्रंसमानस्य || visraṁsamānasya || निकलते हुए – जो शरीर से निकल रहा है || escaping (from the body) ||
|-
| शरीरस्थस्य || śarīrasthasya || शरीर में स्थित – जो शरीर में स्थित है || abiding in the body ||
|-
| देहिनः || dehinaḥ || embodied one – शरीरधारी || embodied being (ātman) ||
|-
| देहात् || dehāt || शरीर से – शरीर से बाहर || from the body ||
|-
| विमुच्यमानस्य || vimucyamānasya || मुक्त होते हुए – जो शरीर से मुक्त हो रहा है || being released (from the body) ||
|-
| किम् || kim || क्या – कौन सी वस्तु || what ||
|-
| अत्र || atra || यहाँ – इस शरीर में || here (in this body) ||
|-
| परिशिष्यते || pariśiṣyate || शेष रहता है – बचता है || remains ||
|-
| एतत् || etat || यह – यह तत्त्व || this ||
|-
| एतत् || etat || यही – यही तत्त्व || this (verily) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi:'''
जब यह आत्मा, जो शरीर में स्थित है, शरीर से निकल जाती है, तब यहाँ (शरीर में) क्या शेष रह जाता है? यही वह (तत्त्व) है।

'''English:'''
When this ātman, abiding in the body, escapes from the body, what here (in this body) remains? This verily is that (etad vai tat).

== Commentary ==
Again, of this ātman in the body, visraṁsamānasya (escaping); dehinaḥ (embodied). The meaning of the word visraṁsamāna is explained by the expression dehāt vimucyamānasya (being freed from the body); what here remains? Nothing of the whole lot of prāṇa, etc., remains. Here (in the body); the ātman, on whose leaving the body, all this collection of effects and causes becomes in an instant enervated, destroyed, and defunct, as in the case of the inhabitants of a city when the lord of the city is driven out of it, has been established to be some other than all this.

== Concept List ==
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:dehin|dehin]] 
[[katha:śarīra|śarīra]] 
[[katha:prāṇa|prāṇa]] 
[[katha:dehāt vimucyamāna|dehāt vimucyamāna]] 
[[katha:etad vai tat|etad vai tat]]

Katha:2.2.3

2025-05-19T12:17:59Z

Admin: /* Mantra 2.2.3 */

== Mantra 2.2.3 ==
'''Original Text:'''
<pre>
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥
</pre>

<pre>
ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati |
madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate || 3 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| ऊर्ध्वम् || ūrdhvam || ऊपर की ओर – दिशा जो ऊपर की ओर जाती है || upwards direction ||
|-
| प्राणम् || prāṇam || प्राण – जीवन शक्ति, श्वास का संचालक || vital force, life-breath ||
|-
| उन्नयति || unnayati || ऊपर ले जाता है – ऊपर उठाता है || leads upwards ||
|-
| अपानम् || apānam || अपान – नीचे की ओर जाने वाली वायु || downward-moving vital air ||
|-
| प्रत्यक् || pratyak || भीतर की ओर – अंदर की दिशा || inward ||
|-
| अस्यति || asyati || फेंकता है – नीचे भेजता है || casts, sends ||
|-
| मध्ये || madhye || मध्य में – बीच में || in the middle ||
|-
| वामनम् || vāmanam || वामन – छोटा, बौना, सूक्ष्म || the dwarf, subtle being ||
|-
| आसीनम् || āsīnam || बैठा हुआ – स्थित || seated ||
|-
| विश्वे || viśve || सभी – समस्त || all ||
|-
| देवाः || devāḥ || देवता – इन्द्रियाँ या दिव्य शक्तियाँ || deities, sense-organs ||
|-
| उपासते || upāsate || उपासना करते हैं – पूजते हैं || worship, revere ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi''':
वह जो प्राण को ऊपर की ओर ले जाता है और अपान को नीचे की ओर भेजता है, उस मध्य में स्थित सूक्ष्म आत्मा की सभी देवता (इन्द्रियाँ) उपासना करते हैं।

'''English''':
He who leads the prāṇa upwards and casts the apāna downwards; the vāmanam (subtle being) seated in the middle, all devāḥ (sense-organs) worship.

== Commentary ==
In realising the existence of the ātman, an evidence is offered—Upwards means from the heart. Prāṇa is the vital force, whose function is connected with breath. Unnayati means leads upwards. Similarly, casts the apāna downwards. The word yaḥ (who) should be supplied to complete the sentence. Him seated in the middle, i.e., in the ākāśa of the lotus of the heart, with the light of knowledge clearly shining in the intellect and worthy of worship, all the devāḥ, i.e., the senses, the eyes and the rest, propitiate by bringing in the perceptions of form, etc., as the subjects please the king, by offerings—i.e., they are uninterruptedly active on his account. The drift of the text is that there is another, on whose behalf and by whom is directed all the activity of the winds and the senses.

== Concept List ==
[[katha:prāṇa|prāṇa]] 
[[katha:apāna|apāna]] 
[[katha:vāmanam|vāmanam]] 
[[katha:devāḥ|devāḥ]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:ākāśa|ākāśa]] 
[[katha:indriya|indriya]]

Katha:2.2.2

2025-05-19T12:17:39Z

Admin: /* Word-by-Word Breakdown */

== Mantra 2.2.2 ==
'''Original Text:'''
<pre>
हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्शसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥
</pre>

<pre>
ham̐saḥ śuciṣadvasurāntarikśasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat ।
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat ॥ 2 ॥
</pre>

== Word-by-Word Breakdown ==

{| class="wikitable"
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| हंसः || haṃsaḥ || गति करने वाला – जो गति करता है || mover – that which moves ||
|-
| शुचिषद् || śuciṣad || स्वर्ग में स्थित – जो स्वर्ग में निवास करता है || dwelling in heaven – present in the luminous realm ||
|-
| वसुः || vasuḥ || सबको जीवन देने वाला – जो सबको प्राण देता है || pervader – giver of life to all ||
|-
| अन्तरिक्षसत् || antarikṣasat || अन्तरिक्ष में स्थित – जो अन्तरिक्ष में निवास करता है || dwelling in inter-space – present in the mid-region ||
|-
| होताः || hotā || यज्ञकर्ता – जो यज्ञ करता है || fire – the priest, the one who offers oblations ||
|-
| वेदिषद् || vediṣad || वेदी में स्थित – जो वेदी (यज्ञ स्थल) में निवास करता है || dwelling in the altar – present in the sacrificial altar ||
|-
| अतिथिः || atithiḥ || अतिथि – जो अतिथि के रूप में आता है || guest – one who comes as a guest ||
|-
| दुरोणसत् || duroṇasat || गृह में स्थित – जो घर में निवास करता है || dwelling in a house – present in the home ||
|-
| नृषत् || nṛṣat || मनुष्यों में स्थित – जो मनुष्यों में निवास करता है || dwelling in man – present among humans ||
|-
| वरसत् || varasat || श्रेष्ठों में स्थित – जो श्रेष्ठों (देवों) में निवास करता है || dwelling in betters – present among the devas ||
|-
| ऋतसत् || ṛtasat || सत्य में स्थित – जो सत्य या ऋत में निवास करता है || dwelling in ṛta – present in truth or cosmic order ||
|-
| व्योमसत् || vyomasat || आकाश में स्थित – जो आकाश में निवास करता है || dwelling in vyoma – present in space ||
|-
| अब्जाः || abjāḥ || जल में उत्पन्न – जो जल में उत्पन्न होते हैं || born in water – water-born beings ||
|-
| गोजाः || gojāḥ || पृथ्वी में उत्पन्न – जो पृथ्वी में उत्पन्न होते हैं || born of earth – earth-born beings ||
|-
| ऋतजाः || ṛtajāḥ || यज्ञ में उत्पन्न – जो यज्ञ में उत्पन्न होते हैं || born of sacrifice – sacrifice-born beings ||
|-
| अद्रिजाः || adrijāḥ || पर्वत में उत्पन्न – जो पर्वत में उत्पन्न होते हैं || born of mountains – mountain-born beings ||
|-
| ऋतम् || ṛtam || शाश्वत सत्य – अपरिवर्तनीय सत्य || ṛta – unchanging truth ||
|-
| बृहत् || bṛhat || महान – अत्यंत व्यापक || bṛhat – the great, the vast ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जो गति करता है, वह स्वर्ग में निवास करता है; जो सबको प्राण देता है, वह अन्तरिक्ष में स्थित है; यज्ञकर्ता अग्नि के रूप में वेदी में स्थित है; अतिथि के रूप में घर में आता है; वह मनुष्यों में, श्रेष्ठों में, सत्य में और आकाश में निवास करता है। वह जल में उत्पन्न, पृथ्वी में उत्पन्न, यज्ञ में उत्पन्न और पर्वत में उत्पन्न सभी का आधार है; वह अपरिवर्तनीय सत्य और महान है।

'''English:'''
As haṃsaḥ, the mover, he dwells in heaven; as vasuḥ, the pervader, in antarikṣa, the inter-space; as hotā, the fire, in the vedi, the altar; as atithiḥ, the guest, in the duroṇa, the house; he dwells in nṛṣat, man, varasat, betters (devas), ṛtasat, ṛta (truth), and vyomasat, vyoma (space). He is all that is abjāḥ, born in water, gojāḥ, born of earth, ṛtajāḥ, born of sacrifice, and adrijāḥ, born of mountains; he is ṛtam, the unchanging truth, and bṛhat, the great.

== Commentary ==

And he, the ātman, does not reside in the city of one body alone; rather, he dwells in all cities (bodies). As haṃsaḥ, the one who moves, he is śuciṣad, dwelling in heaven as the sun. As vasuḥ, the animator of all, he is present in antarikṣa, the inter-space, as wind. As hotā, he is fire, as stated in the śruti: "fire indeed is hotā." As vediṣad, he resides in the vedi, the altar, which is the supreme nature of earth according to the śruti. As atithiḥ, he is soma. As duroṇasat, he dwells in the duroṇa, the vessel, or as a brāhmaṇa guest in the house. As nṛṣat, he dwells among men; as varasat, among the betters, i.e., the devas; as ṛtasat, in ṛta, the cosmic order or sacrifice; as vyomasat, in vyoma, space. Abjāḥ are those born in water, such as conch, mother-of-pearl, and whale; gojāḥ are those born of earth, like corn and grain; ṛtajāḥ are those born as appendages to sacrifice; adrijāḥ are those born of mountains, like rivers. Though he is the ātman of all, he is ṛtam, of unchanging nature, and bṛhat, great, being the cause of all. Even when the sun alone is described by the mantra, since the sun is accepted as ātman in his nature, there is no conflict in this commentary. The meaning of the mantra is that the ātman of the universe is one, all-pervading, and there is no difference in the ātman.

== Concept List ==

[[katha:haṃsaḥ|haṃsaḥ]] 
[[katha:śuciṣad|śuciṣad]] 
[[katha:vasuḥ|vasuḥ]] 
[[katha:antarikṣasat|antarikṣasat]] 
[[katha:hotā|hotā]] 
[[katha:vediṣad|vediṣad]] 
[[katha:atithiḥ|atithiḥ]] 
[[katha:duroṇasat|duroṇasat]] 
[[katha:nṛṣat|nṛṣat]] 
[[katha:varasat|varasat]] 
[[katha:ṛtasat|ṛtasat]] 
[[katha:vyomasat|vyomasat]] 
[[katha:abjāḥ|abjāḥ]] 
[[katha:gojāḥ|gojāḥ]] 
[[katha:ṛtajāḥ|ṛtajāḥ]] 
[[katha:adrijāḥ|adrijāḥ]] 
[[katha:ṛtam|ṛtam]] 
[[katha:bṛhat|bṛhat]]

Katha:2.3.13

2025-05-19T12:16:32Z

Admin: /* Mantra 2.3.13 */

== Mantra 2.3.13 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥
</pre>

<pre>
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati || 13 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अस्ति || asti || है – अस्तित्व या होने का संकेत || exists – denotes being or existence ||
|-
| इति || iti || इस प्रकार – उद्धरण या कथन का अंत || thus – marks the end of a statement ||
|-| एव || eva || ही – विशेष रूप से, केवल || only – exclusivity, emphasis ||
| उपलब्धव्यः || upalabdhavyaḥ || जानने योग्य – जिसे जाना या अनुभव किया जाना चाहिए || to be known – that which must be realized ||
|-
| तत्त्वभावेन || tattvabhāvena || तत्त्व की वास्तविकता के रूप में – वास्तविक स्वरूप के अनुसार || as the true nature – in the essential reality ||
|-
| च || ca || और – संयोजन सूचक || and – conjunction ||
|-
| उभयोः || ubhayoḥ || दोनों का – दो में से दोनों || of both – referring to two aspects ||
|-
| अस्ति || asti || है – अस्तित्व या होने का संकेत || exists – denotes being or existence ||
|-
| इति || iti || इस प्रकार – उद्धरण या कथन का अंत || thus – marks the end of a statement ||
|-
| एव || eva || ही – विशेष रूप से, केवल || only – exclusivity, emphasis ||
|-
| उपलब्धस्य || upalabdhayasya || जानने वाले का – जिसने जाना है || of the knower – of one who has realized ||
|-
| तत्त्वभावः || tattvabhāvaḥ || तत्त्व की वास्तविकता – वास्तविक स्वरूप || true nature – essential reality ||
|-
| प्रसीदति || prasīdati || प्रकट होता है – स्पष्ट रूप से प्रकट होना || becomes revealed – manifests clearly ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
उसे अस्तित्व के रूप में और उसके वास्तविक स्वरूप के रूप में जाना जाना चाहिए। इन दोनों में, जो उसे केवल अस्तित्व के रूप में जानता है, उसके लिए उसका तत्त्वस्वरूप प्रकट हो जाता है।

'''English:'''
He (ātman) should be known as existing (asti) and also as he truly is (tattvabhāva). Of these two, to the one who knows him as merely existing, his true nature (tattvabhāva) becomes revealed.

== Commentary ==

Therefore, having abandoned the theory of those who argue for non-existence, the ātman should be known as existing, as productive of effects and conditioned by intelligence. But when the ātman is devoid of that and subject to no modification (an effect has no existence independent of the cause); as the śruti says ‘a modification is a mere matter of speech and name; that it is mud is alone true,’ then, is the true nature of the ātman unconditioned, devoid of indicative marks, and incapable of being thought of, as existent or non-existent. In that nature also, ‘the ātman should be known’ follows. Of these two—of the conditioned and the unconditioned, i.e., known as existence and its true nature; the genitive case has the force of nirdhāraṇa, i.e., determining; of the ātman previously known as merely existent—of the ātman known by the belief in its existence produced by its limitations, i.e., its perceived effects. Afterwards, the real nature of the ātman subject to no condition, different from both the known and the unknown, i.e., the manifested universe and the prakṛti, one without a second, and indicated by the śrutis ‘not this, not that, etc.,’ ‘not gross, not subtle, not short, in the invisible, bodiless, supportless, etc.,’ faces him who had previously realised it as existent.

== Concept List ==
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:tattvabhāva|tattvabhāva]] 
[[katha:asti|asti]] 
[[katha:upalabdhavyatā|upalabdhavyatā]] 
[[katha:sat|sat]] 
[[katha:nirdhāraṇa|nirdhāraṇa]] 
[[katha:prakṛti|prakṛti]] 
[[katha:śruti|śruti]] 
[[katha:advaita|advaita]]

Katha:2.2.1

2025-05-18T17:13:10Z

Admin: /* Mantra 2.2.1 */

== Mantra 2.2.1 ==
'''Original Text:'''
<pre>
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वैतत् ॥ १ ॥
</pre>

<pre>
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ |
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate | etadvaitat || 1 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| पुरम् || puram || नगर – शरीर, जो एक नगर के समान है || city – the body, likened to a city ||
|-
| एकादशद्वारम् || ekādaśa-dvāram || ग्यारह द्वारों वाला – जिसमें ग्यारह द्वार (छिद्र) हैं || eleven-gated – having eleven openings (apertures) ||
|-
| अजस्य || ajasya || अज (अजन्मा) का – जिसका जन्म नहीं होता, अविनाशी आत्मा || of the unborn – of the birthless, imperishable ātman ||
|-
| अवक्रचेतसः || avakra-cetasaḥ || सीधा चित्त – जिसका चित्त टेढ़ा नहीं, सदा सम रहता है || of straight mind – whose consciousness is unwavering, direct ||
|-
| अनुष्ठाय || anuṣṭhāya || ध्यान करने पर – जिसका ध्यान या चिंतन करने पर || contemplating – meditating upon ||
|-
| न शोचति || na śocati || शोक नहीं करता – दुखी नहीं होता || does not grieve – is free from sorrow ||
|-
| विमुक्तः || vimuktaḥ || मुक्त हुआ – बंधनों से छूटा हुआ || freed – liberated ||
|-
| च || ca || और – तथा || and ||
|-
| विमुच्यते || vimucyate || मुक्त हो जाता है – पूर्ण मुक्ति प्राप्त करता है || becomes free – attains final liberation ||
|-
| एतत् || etat || यह – यही || this ||
|-
| वै || vai || निश्चय ही – वास्तव में || verily ||
|-
| तत् || tat || वह – वही (परमात्मा) || that – that very (paramātman) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
अजन्मा, अविनाशी आत्मा का यह शरीर, जो ग्यारह द्वारों वाला नगर है, और जिसका चित्त सदा सीधा और सम रहता है—उस परमेश्वर का ध्यान करने पर मनुष्य शोक नहीं करता; वह बंधनों से मुक्त होकर पूर्ण मुक्ति को प्राप्त करता है। यही वह (परम) तत्व है।

'''English:'''
This body, likened to a city with eleven gates, belongs to the ajasya – the unborn, imperishable ātman, whose cetas is avakra, unwavering and direct. Contemplating upon this param-īśvara, one does not grieve; being vimukta, freed from all bondage, one attains complete liberation. This verily is that (tat).

== Commentary ==

As Brahman is not easily knowable, this section is commenced for the purpose of ascertaining the entity of Brahman, again by another method. The body is called a "city" (puram) because, like a city, it has appendages such as gatekeepers and their controllers; a city with all its appendages is found to exist for an owner independent of it and not mixed up with it. Similarly, from its resemblance to a city, the body, a bundle of many appendages, must exist for an owner occupying the place of a king and not mixed up with it. This city, named body, has eleven gates: seven in the head, three lower down including the navel, and one at the top of the head. This city belongs to the ajasya – the ātman not subject to modifications such as birth, occupying the place of the king and dissimilar in its properties to the city. The cetas (consciousness) of this ātman is avakra, not crooked, eternally existent like the splendour of the sun and uniform, i.e., of Brahman occupying the place of the king. Contemplating on that param-īśvara, the highest Lord, the owner of the city, leads to realization; for the word anuṣṭhāna here means contemplation leading to sound knowledge or realization. Meditating on Him as equally present in all, one does not grieve, being freed from all desire; fearlessness is attained by knowing Him, and there is no occasion for grief or fear. Even here, one becomes freed from the ties of desire and karma induced by ignorance, and being thus freed, does not enter a body again.

== Concept List ==
[[katha:puram|puram]] 
[[katha:ekādaśa-dvāra|ekādaśa-dvāra]] 
[[katha:ajasya|ajasya]] 
[[katha:avakra-cetas|avakra-cetas]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:vimukti|vimukti]] 
[[katha:param-īśvara|param-īśvara]] 
[[katha:anuṣṭhāna|anuṣṭhāna]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:tat|tat]]

Katha:2.1.15

2025-05-18T17:12:33Z

Admin: /* Mantra 2.1.15 */

== Mantra 2.1.15 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥
</pre>

<pre>
yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati ।
evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama ॥ 15 ॥
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यथा || yathā || जैसे – तुलना या उपमा का संकेत || as – indicates comparison or simile ||
|-
| उदकं || udakaṃ || जल – तरल द्रव्य, पानी || water – liquid substance, water ||
|-
| शुद्धे || śuddhe || शुद्ध – निर्मल, दोषरहित || pure – free from impurities ||
|-
| शुद्धम् || śuddham || शुद्ध – निर्मल, दोषरहित || pure – uncontaminated ||
|-
| आसिक्तं || āsiktaṃ || डाला गया – मिलाया गया || poured – that which is poured ||
|-
| तादृक् एव || tādṛg eva || वैसा ही – उसी प्रकार || of the same kind – exactly similar ||
|-
| भवति || bhavati || बन जाता है – हो जाता है || becomes – comes to be ||
|-
| एवं || evaṃ || इसी प्रकार – उपरोक्त के समान || thus – in this manner ||
|-
| मुनिः || muniḥ || मुनि – विचारशील, ज्ञानी व्यक्ति || thinker – contemplative, wise person ||
|-
| विजानत || vijānata || जानने वाले – सच्चिदानंद का अनुभव करने वाला || one who knows – the knower, perceiver ||
|-
| आत्मा || ātmā || आत्मा – परम तत्त्व, चेतन सत्ता || ātman – the Self, consciousness principle ||
|-
| भवति || bhavati || हो जाता है – एकरूप हो जाता है || becomes – comes to be, attains the state ||
|-
| गौतम || gautama || गौतम – संबोधन, शिष्य का नाम || Gautama – name of the disciple, vocative ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जैसे शुद्ध जल में शुद्ध जल मिलाने पर वह भी वैसा ही शुद्ध रह जाता है, वैसे ही, हे गौतम! जो मुनि (विचारशील ज्ञानी) इस प्रकार जानता है, उसकी आत्मा भी वैसी ही (परमात्मा के साथ) एकरूप हो जाती है।

'''English:'''
As pure udakaṃ poured into pure udakaṃ becomes of the same kind, so, O Gautama, the ātman of the muni who vijānata thus, becomes (one with the Supreme).

== Commentary ==

How does the ātman of a muni who has attained vijñāna, whose perception of difference due to upādhis has been destroyed, and who knows the ātman as pure, dense with jñāna, and one without a second, become? This is explained: Just as pure udakaṃ poured into pure udakaṃ becomes of the same quality and not otherwise, so too the ātman of the muni becomes the same, O Gautama. Therefore, abandoning the perception of difference induced by faulty reasoning and the erroneous notion of non-existence after death, the perception of the oneness of ātman taught by the Vedas, which is a better well-wisher than thousands of mothers and fathers, should be earnestly respected by those whose pride has been subdued.

== Concept List ==
[[katha:yathā|yathā]] 
[[katha:udakaṃ|udakaṃ]] 
[[katha:śuddha|śuddha]] 
[[katha:muni|muni]] 
[[katha:vijānata|vijānata]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:upādhi|upādhi]] 
[[katha:advaita|advaita]] 
[[katha:vedānta|vedānta]]

Katha:2.1.11

2025-05-18T17:11:54Z

Admin: /* Mantra 2.1.11 */

== Mantra 2.1.11 ==
'''Original Text:'''
<pre>
मनसैवेदमाप्तव्यन्नेह नानास्ति किंचन ।
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥
</pre>

<pre>
manasaivedamāptavyanneha nānāsti kiṃcana |
mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati || 11 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| मनसा || manasā || मन के द्वारा – चित्त या अंतःकरण के माध्यम से || by the mind – through the internal organ ||
|-
| एव || eva || ही – केवल, विशेष रूप से || alone – only, exclusively ||
|-
| इदम् || idam || यह – यह वस्तु, यह तत्त्व || this – this entity, this reality ||
|-
| आप्तव्यं || āptavyam || प्राप्त किया जाना चाहिए – जिसे उपलब्ध करना है || to be attained – that which is to be realized ||
|-
| न || na || नहीं – अभाव, निषेध || not – negation, absence ||
|-
| इह || iha || यहाँ – इस संसार में, इस तत्त्व में || here – in this (reality), in this world ||
|-
| नाना || nānā || भिन्नता – विभिन्नता, अनेकता || difference – multiplicity, diversity ||
|-
| अस्ति || asti || है – अस्तित्व रखता है || exists – is present ||
|-
| किंचन || kiñcana || कुछ भी – कोई भी वस्तु || anything – whatsoever ||
|-
| मृत्युः || mṛtyuḥ || मृत्यु – मृत्यु का स्वरूप || death – the state of death ||
|-
| सः || saḥ || वह – वह व्यक्ति || he – that person ||
|-
| मृत्युम् || mṛtyum || मृत्यु को – मृत्यु की अवस्था को || death – state of death ||
|-
| गच्छति || gacchati || जाता है – प्राप्त करता है || goes – attains, reaches ||
|-
| यः || yaḥ || जो – जो व्यक्ति || who – whoever ||
|-
| इह || iha || यहाँ – इस संसार में, इस तत्त्व में || here – in this (reality), in this world ||
|-
| नाना || nānā || भिन्नता – विभिन्नता, अनेकता || difference – multiplicity, diversity ||
|-
| एव || eva || ही – केवल, विशेष रूप से || alone – only, exclusively ||
|-
| पश्यति || paśyati || देखता है – अनुभव करता है || sees – perceives, experiences ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
केवल मन के द्वारा ही इस तत्त्व को प्राप्त किया जा सकता है; यहाँ (ब्रह्मन् में) कोई भी भिन्नता नहीं है। जो यहाँ भिन्नता के रूप में देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु की ओर जाता है।

'''English:'''
By the manas alone can this reality be attained; there is no nānā (difference) here at all. He who perceives nānā (difference) here goes from mṛtyu (death) to mṛtyu (death).

== Commentary ==

Before attaining the knowledge of the oneness, by the manas purified by the śāstras and by the preceptor, this unalloyed essence of the brahman should be attained in the form ‘There is brahman alone, nothing else exists.’ When attained, ignorance, the cause of the perception of nānā (difference) being removed, there is not even the slightest difference here, i.e., in the brahman. But he who does not give up the perception of nānā (difference) continues in the cycle of mṛtyu (death).

== Concept List ==
[[katha:manas|manas]] 
[[katha:nānā|nānā]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:mṛtyu|mṛtyu]] 
[[katha:śāstra|śāstra]] 
[[katha:oneness|oneness]] 
[[katha:preceptor|preceptor]]

Katha:2.1.8

2025-05-18T17:10:53Z

Admin: /* Mantra 2.1.8 */

== Mantra 2.1.8 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।
दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वैतत् ॥ ८ ॥
</pre>

<pre>
araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ |
dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ | etadvaitat || 8 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अरण्योः || araṇyoḥ || दो अरणियों – अग्नि उत्पन्न करने के लिए प्रयुक्त दो लकड़ियाँ || of the two araṇis (fire sticks) ||
|-
| निहितः || nihitaḥ || स्थित – रखा हुआ || lodged, placed ||
|-
| जातवेदा || jātavedā || अग्नि – सब कुछ जानने वाला, अग्नि का एक नाम || jātavedas (fire, knower of all) ||
|-
| गर्भः || garbhaḥ || गर्भ – गर्भस्थ शिशु || embryo, foetus ||
|-
| इव || iva || जैसे – के समान || like, as ||
|-
| सुभृतः || subhṛtaḥ || भली-भाँति धारण किया गया – अच्छी तरह से रखा गया || well-borne, well-maintained ||
|-
| गर्भिणीभिः || garbhiṇībhiḥ || गर्भवती महिलाओं द्वारा – जो गर्भ धारण किए हुए हैं || by pregnant women ||
|-
| दिवे दिवे || dive dive || प्रतिदिन – हर दिन || day by day, every day ||
|-
| ईड्यः || īḍyaḥ || पूज्य – पूजा के योग्य || fit to be worshipped, adorable ||
|-
| जागृवद्भिः || jāgrivadbhiḥ || जागरूक लोगों द्वारा – सतर्क व्यक्तियों द्वारा || by the watchful, alert ||
|-
| हविष्मद्भिः || haviṣmadbhiḥ || हवि (आहुति) वाले – आहुति देने वाले || by those having offerings ||
|-
| मनुष्यैः || manuṣyaiḥ || मनुष्यों द्वारा – लोगों द्वारा || by men, by human beings ||
|-
| अग्निः || agniḥ || अग्नि – अग्नि देवता || agni (fire deity) ||
|-
| एतत् || etat || यह – यह || this ||
|-
| वै || vai || निश्चयपूर्वक – निःसंदेह || verily, indeed ||
|-
| तत् || tat || वह – वही || that ||
|-
|}

==Translation/Explanation==
'''Hindi''':
अरणियों (अर्थात् अग्नि उत्पन्न करने वाली दो लकड़ियों) में स्थित जातवेदा (अग्नि), जैसे गर्भवती महिलाओं द्वारा गर्भ को भली-भाँति धारण किया जाता है, वैसे ही वह अग्नि भी अच्छी तरह से रखी जाती है। वह अग्नि प्रतिदिन जागरूक और आहुति देने वाले मनुष्यों द्वारा पूजा के योग्य है। यही वह (तत्त्व) है।

'''English''':
The jātavedas (fire), lodged in the two araṇis (fire sticks), is well-maintained like an embryo by pregnant women. This agni, fit to be worshipped every day by the watchful and by those having offerings among men, is verily that (tat).

==Commentary==
Again, the sacrificial agni lodged in the upper araṇi and the lower araṇi, the eater of all offerings and the fire within the body; which are well-maintained by the ṛtviks and yogins, respectively, as the embryo is well-maintained in the world by pregnant women, by means of food, drink, etc., not condemned. Moreover, fit to be worshipped, i.e., eulogised and adored every day by those who follow karma and by those who follow yoga, in sacrifices and at heart; jāgrivadbhiḥ, who are by nature on the alert, i.e., watchful. haviṣmadbhiḥ, by those having offerings such as ghee, etc., and by those having contemplation and meditation. This verily is that—that Brahman now treated of.

==Concept List==
[[katha:aranyis|aranyis]] 
[[katha:jatavedas|jatavedas]] 
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:ritvik|ritvik]] 
[[katha:yogin|yogin]] 
[[katha:karma|karma]] 
[[katha:yoga|yoga]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:havis|havis]] 
[[katha:tat|tat]]

Katha:2.1.1

2025-05-18T17:09:57Z

Admin: /* Mantra 2.1.1 */

== Mantra 2.1.1 ==
'''Original Text:'''
<pre>
पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्शुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥
</pre>

<pre>
parāñci khāni vyatṛṇatsvayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman |
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakśuramṛtatvamicchan || 1 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| पराञ्चि || parāñci || बाहर की ओर जाने वाले – जो बाहर की ओर प्रवृत्त होते हैं || outward-going ||
|-
| खानि || khāni || इन्द्रियाँ – ज्ञानेंद्रियाँ (श्रवण, चक्षु, आदि) || senses (organs of perception) ||
|-
| व्यतृणत् || vyatṛṇat || वितरित की – फैलाया, बाँटा || distributed, created ||
|-
| स्वयम्भूः || svayambhūḥ || स्वयंभू – स्वयं से उत्पन्न, परमेश्वर || self-existent (Svayambhū, the Lord) ||
|-
| तस्मात् || tasmāt || इसलिए – उस कारण से || therefore, hence ||
|-
| पराङ् || parāṅ || बाहर की ओर – बाह्य || outward ||
|-
| पश्यति || paśyati || देखता है – अनुभव करता है || sees, perceives ||
|-
| न || na || नहीं – अभाव सूचक || not ||
|-
| अन्तः || antaḥ || भीतर – अंदर || within, inner ||
|-
| आत्मन् || ātman || आत्मा – चैतन्य, स्वभाव || ātman (Self, inner consciousness) ||
|-
| कश्चित् || kaścit || कोई – कोई एक व्यक्ति || someone, some person ||
|-
| धीः || dhīraḥ || धीर – विवेकी, बुद्धिमान || wise, intelligent ||
|-
| प्रत्यक् || pratyak || भीतर की ओर – अंतर्मुख || inward, turned within ||
|-
| आत्मानम् || ātmānam || आत्मा को – अपने स्वरूप को || the ātman (Self) ||
|-
| ऐक्षत् || aikṣata || देखा – अनुभव किया || saw, perceived ||
|-
| आवृत्तचक्षुः || āvṛttacakṣuḥ || लौटाई हुई दृष्टि – इन्द्रियाँ हटाकर || with senses turned away, withdrawn ||
|-
| अमृतत्वम् || amṛtatvam || अमरता – मृत्यु रहित अवस्था || immortality ||
|-
| इच्छन् || icchan || चाहने वाला – इच्छुक || desiring, seeking ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
स्वयंभू (परमेश्वर) ने इन्द्रियों को बाहर की ओर प्रवृत्त किया है, इसलिए मनुष्य बाहर की वस्तुओं को देखता है, अपने भीतर स्थित आत्मा को नहीं देखता। परंतु कोई विवेकी पुरुष, जिसने अपनी इन्द्रियों को विषयों से हटा लिया है, अमरता की इच्छा से, उस अंतर्मुख आत्मा का साक्षात्कार करता है।

'''English:'''
The Svayambhū (self-existent Lord) created the senses as outward-going; therefore, one perceives the external and does not see the ātman within. However, some dhīraḥ (wise person), with senses withdrawn and turned inward, seeking amṛtatvam (immortality), perceives the pratyag-ātman (inner Self).

== Commentary ==
It was stated that this ātman, concealed in all living beings, does not shine forth but is seen by the subtle intellect. The obstacle to perceiving the ātman with the subtle intellect is now discussed: the senses (khāni) were created by Svayambhū (the self-existent Lord) to move outward, perceiving external objects such as sound, form, etc., and thus not perceiving the inner ātman. Only a dhīraḥ (discerning person), by turning the senses inward—like reversing the flow of a river—perceives the pratyag-ātman (inner Self). The word ātman is technically used to denote the pratyak (inner spirit), not anything else. According to its etymology and scriptural declarations, ātman is that which pervades, absorbs, enjoys, and sustains the universe. The verb aikṣata (“saw”) here means “sees,” as Vedic usage does not always follow strict tense. The wise person, with all senses withdrawn from external objects, perceives the pratyag-ātman, motivated by the desire for amṛtatvam (immortality).

== Concept List ==
[[katha:Svayambhū|Svayambhū]] 
[[katha:khāni|khāni (senses)]] 
[[katha:parāñci|parāñci (outward-going)]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:pratyag-ātman|pratyag-ātman (inner Self)]] 
[[katha:dhīraḥ|dhīraḥ (wise person)]] 
[[katha:amṛtatvam|amṛtatvam (immortality)]] 
[[katha:indriya-nirodha|indriya-nirodha (withdrawal of senses)]]

Katha:1.3.16

2025-05-18T17:09:01Z

Admin: /* Mantra 1.3.16 */

== Mantra 1.3.16 ==
'''Original Text:'''
<pre>
नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥
</pre>

<pre>
nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktam̐ sanātanam |
uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate || 16 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| नाचिकेतम् || nāciketam || नचिकेत – एक जिज्ञासु ब्रह्मविद्या के लिए प्रसिद्ध पात्र || Naciketa – a seeker renowned for pursuit of brahmavidyā ||
|-
| उपाख्यानम् || upākhyānam || कथा – किसी विषय की विस्तारपूर्वक वर्णन की गई कथा || story – a detailed narrative about a subject ||
|-
| मृत्युप्रोक्तम् || mṛtyu-proktam || मृत्यु द्वारा कहा गया – यमराज द्वारा बताया गया || spoken by mṛtyu – taught by Yama, the Lord of Death ||
|-
| सनातनम् || sanātanam || शाश्वत – जो सदा से है, अनादि || eternal – that which is timeless and without beginning ||
|-
| उक्त्वा || uktvā || कहकर – उच्चारण करके, बोलकर || having spoken – after reciting or uttering ||
|-
| श्रुत्वा || śrutvā || सुनकर – श्रवण करके || having heard – after listening ||
|-
| च || ca || और – संयोजन सूचक || and – conjunction ||
|-
| मेधावी || medhāvī || बुद्धिमान – जिसमें गहरी समझ और विवेक हो || intelligent – one who possesses discernment and understanding ||
|-
| ब्रह्मलोके || brahmaloke || ब्रह्मलोक में – ब्रह्म के स्वरूप वाले लोक में || in brahmaloka – in the realm identified with brahman ||
|-
| महीयते || mahīyate || महिमा प्राप्त करता है – सम्मानित होता है, पूज्य बनता है || attains glory – becomes honored, worthy of worship ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जो मेधावी पुरुष मृत्यु (यमराज) द्वारा कही गई, प्राचीन नचिकेत कथा को सुनता और कहता है, वह ब्रह्मलोक में महिमा को प्राप्त करता है।

'''English:'''
The medhāvī who listens to and recites the ancient upākhyāna of Naciketa, as spoken by mṛtyu, attains glory in brahmaloka.

== Commentary ==

The śruti, in order to extol the knowledge discussed, declares: The “Naciketa upākhyāna” refers to the narrative obtained by Naciketa. “Mṛtyu-proktam” means that it was spoken by mṛtyu, i.e., Yama. The “story” is contained within the three vallīs. “Sanātanam” signifies its ancient nature, as it is narrated in the Vedas. “Uktvā” means reciting it to brāhmaṇas, and “śrutvā” means hearing it from preceptors. “Brahmaloka” is the world which is brahman itself. “Mahīyate” means attaining glory, i.e., having become the ātman, one becomes worthy of worship.

== Concept List ==
[[katha:Naciketa|Naciketa]] 
[[katha:Upakhyana|Upakhyana]] 
[[katha:Mrityu|Mrityu]] 
[[katha:Brahmaloka|Brahmaloka]] 
[[katha:Medhavi|Medhavi]] 
[[katha:Brahman|Brahman]] 
[[katha:Atman|Atman]] 
[[katha:Sruti|Sruti]]

Katha:1.3.15

2025-05-18T17:08:22Z

Admin: /* Mantra 1.3.15 */

== Mantra 1.3.15 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसन्नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥ १५ ॥
</pre>

<pre>
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā’rasannityamagandhavacca yat |
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya tanmṛtyumukhātpramucyate || 15 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अशब्दम् || aśabdam || ध्वनि का अभाव – जिसमें कोई ध्वनि नहीं है || Soundless – that which is devoid of sound ||
|-
| अस्पर्शम् || asparśam || स्पर्श का अभाव – जिसमें कोई स्पर्श नहीं है || Touchless – that which is devoid of touch ||
|-
| अरूपम् || arūpam || रूप का अभाव – जिसमें कोई आकार या रूप नहीं है || Formless – that which is devoid of form ||
|-
| अव्ययम् || avyayam || नाशरहित – जो नष्ट नहीं होता || Undecaying – that which does not perish ||
|-
| तथा || tathā || उसी प्रकार – इसी तरह || So – in this manner ||
|-
| अरसं || arasam || रस का अभाव – जिसमें कोई स्वाद नहीं है || Tasteless – that which is devoid of taste ||
|-
| नित्यम् || nityam || शाश्वत – जो सदा रहता है || Eternal – that which is everlasting ||
|-
| अगन्धवत् || agandhavat || गंध का अभाव – जिसमें कोई गंध नहीं है || Scentless – that which is devoid of smell ||
|-
| यत् || yat || वह – जो || Which – that which ||
|-
| अनादि || anādi || आदि रहित – जिसका कोई प्रारंभ नहीं है || Beginningless – that which has no origin ||
|-
| अनन्तम् || anantam || अंत रहित – जिसका कोई अंत नहीं है || Endless – that which has no end ||
|-
| महतः || mahataḥ || महत् तत्त्व से – महत् (बुद्धि) से || Beyond the Mahat – transcending the principle of Mahat (cosmic intellect) ||
|-
| परम् || param || परे – उससे परे || Beyond – transcending ||
|-
| ध्रुवम् || dhruvam || स्थिर – जो अपरिवर्तनीय है || Constant – changeless, stable ||
|-
| निचाय्य || nicāyya || जानकर – समझकर || Knowing – having realized ||
|-
| तत् || tat || उसे – उस ब्रह्म को || That – that (Brahman) ||
|-
| मृत्यु-मुखात् || mṛtyu-mukhāt || मृत्यु के मुख से – मृत्यु के चंगुल से || From the mouth of Death – from the grasp of death ||
|-
| प्रमुच्यते || pramucyate || मुक्त हो जाता है – छूट जाता है || Escapes – is released ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जो न ध्वनि है, न स्पर्श, न रूप, न नाशवान, न स्वाद, न गंध, शाश्वत, आदि रहित, अंत रहित, महत् तत्त्व से परे और स्थिर है, उस ब्रह्म को जानकर मनुष्य मृत्यु के मुख से छूट जाता है।

'''English:'''
That which is aśabda (soundless), asparśa (touchless), arūpa (formless), avyaya (undecaying), arasa (tasteless), nitya (eternal), agandha (scentless), anādi (beginningless), ananta (endless), param (beyond) the Mahat, and dhruva (constant)—having realized that (tat), a person escapes from the mouth of mṛtyu (death).

== Commentary ==
How the object to be known is very subtle is explained. This earth, produced by sound, touch, form, taste, and scent, and the object of all the senses, is gross; so is the body. Here, by the elimination one by one of these guṇa-s (attributes) from earth and the rest, difference in respect of subtlety, greatness, purity, and durability has been found in the elements, from water upwards to ākāśa. Therefore, the śruti shows that little need be said of the unsurpassable subtlety, etc., of that in which smell and the rest up to sound inclusive, mere modifications being gross, do not exist; which is aśabda (soundless), asparśa (touchless), arūpa (formless), avyaya (undecaying), arasa (tasteless), nitya (eternal), and agandha (scentless). Brahman thus explained is undecaying; for, what has sound, etc., decays.

But this, having no sound, etc., does not decay or suffer diminution; therefore also, it is eternal; for what decays is ephemeral; but this does not decay. Therefore, it is eternal; and being eternal, it is anādi (beginningless); i.e., has no cause; what has a beginning, that being an effect, is not eternal and is absorbed into its cause as earth, etc. But this, being the cause of all, is not an effect and not being an effect, it is eternal. It has no cause into which it could be absorbed; similarly, ananta (endless), i.e., that which has no end or anything to be done by it. As the ephemeral nature of plantains, etc., is seen, by the fact of their yielding fruit and other results; not even thus, is it seen that Brahman has an end; therefore also eternal. Beyond the Mahat, distinct in nature from the principle known as Mahat called intelligence, for it is the witness of all, eternal knowledge being its nature, and Brahman being the ātman of all things. For, it has been already said ‘This ātman concealed in all living beings, etc.’ Dhruva (constant), i.e., changeless and eternal. Its eternal nature is not relative like that of the earth, etc. Having realized Brahman thus described as the ātman, one releases the ātman from the mouth of mṛtyu (death), i.e., from what is incidental to death, i.e., from ignorance, desire, and karma.

== Concept List ==
[[katha:aśabda|aśabda]] 
[[katha:asparśa|asparśa]] 
[[katha:arūpa|arūpa]] 
[[katha:avyaya|avyaya]] 
[[katha:arasa|arasa]] 
[[katha:nitya|nitya]] 
[[katha:agandha|agandha]] 
[[katha:anādi|anādi]] 
[[katha:ananta|ananta]] 
[[katha:mahat|mahat]] 
[[katha:param|param]] 
[[katha:dhruva|dhruva]] 
[[katha:Brahman|Brahman]] 
[[katha:mṛtyu|mṛtyu]] 
[[katha:ātman|ātman]]

Katha:1.3.14

2025-05-18T17:07:31Z

Admin: /* Mantra 1.3.14 */

== Mantra 1.3.14 ==
'''Original Text:'''
<pre>
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।
क्शुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥
</pre>

<pre>
uttiṣṭhata jāgrata prāpya varānnibodhata |
kśurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti || 14 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| उत्तिष्ठत || uttiṣṭhata || उठो – निद्रा या अज्ञान से जागो || Arise – to rise from ignorance or sleep ||
|-
| जाग्रत् || jāgrat || जागो – सजग हो जाओ || Awake – become alert or conscious ||
|-
| प्राप्य || prāpya || प्राप्त करके – पहुँचकर || Having reached – after attaining ||
|-
| वरान् || varān || श्रेष्ठ जनों को – उत्तम गुरु या ज्ञानी || The great – noble teachers or knowers ||
|-
| निबोधत || nibodhata || जानो – समझो, आत्मज्ञान प्राप्त करो || Learn – realize or understand (especially ātman) ||
|-
| क्शुरस्य || kṣurasya || उस्तरे की – धारदार वस्तु का || Of a razor – pertaining to a razor ||
|-
| धारा || dhārā || धार – तेज किनारा || Edge – sharp blade ||
|-
| निशिता || niśitā || तीक्ष्ण – बहुत तेज || Sharp – very keen or pointed ||
|-
| दुरत्यया || duratyayā || कठिनता से पार होने योग्य – अत्यंत कठिन || Impassable – hard to cross ||
|-
| दुर्गम् || durgam || कठिन – दुर्गम, कठिनाई से पार होने योग्य || Difficult – hard to traverse ||
|-
| पथः || pathaḥ || मार्ग – रास्ता || Path – way or road ||
|-
| तत् || tat || वह – उक्त || That – the aforementioned ||
|-
| कवयः || kavayaḥ || ज्ञानी – बुद्धिमान लोग || The intelligent – wise persons ||
|-
| वदन्ति || vadanti || कहते हैं – बताते हैं || Say – declare ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
उठो, जागो; श्रेष्ठ गुरुजनों के पास पहुँचकर आत्मज्ञान प्राप्त करो। जिस प्रकार उस्तरे की धार अत्यंत तेज और कठिनाई से पार होने योग्य होती है, वैसे ही यह मार्ग भी अत्यंत कठिन है – ऐसा ज्ञानी लोग कहते हैं।

'''English:'''
Arise, awake; having reached the varān (great teachers), learn (nibodhata) the ātman. The edge of a kṣura (razor) is sharp and difficult to cross; such is the path, say the kavayaḥ (wise ones).

== Commentary ==

Having thus merged into the puruṣa, the ātman, all the three—name, form, and karma—which are produced by false knowledge and are of the nature of action, agent, and fruits, by a knowledge of the true nature of the ātman, as water in the mirage, the serpent in the rope, and the color of the sky, disappear by seeing the true nature of the mirage, rope, and sky. One becomes free from anxiety and calm, his purpose accomplished. Therefore, to know that, arise, O living beings sleeping in beginningless ignorance; that is, turn towards the acquisition of the knowledge of the ātman. Awake; that is, put an end to the sleep of ignorance, horrible in form and the seed of all misery. How? Having approached excellent preceptors who know that, realize the ātman taught by them, the innermost and in all, thus ‘I am he.’ This is not to be neglected. Thus, the śruti, like a mother, says from compassion; because the object to be known can be realized only by very subtle intelligence. Why is it stated ‘by subtle intellect’? The edge of a razor is pointed, i.e., made sharp and impassable, i.e., passable with difficulty; as that cannot be walked over by the feet, similarly hard to attain, the intelligent say, is the road of the knowledge of truth. The meaning is that because the object to be known is very subtle, they say the road of knowledge leading to that is not easily attainable.

== Concept List ==
[[katha:uttishthata|uttishthata]] 
[[katha:jagrat|jagrat]] 
[[katha:varan|varan]] 
[[katha:nibodhata|nibodhata]] 
[[katha:kṣurasya dhārā|kṣurasya dhārā]] 
[[katha:durgam pathaḥ|durgam pathaḥ]] 
[[katha:kavayaḥ|kavayaḥ]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:avidyā|avidyā]] 
[[katha:jñāna mārga|jñāna mārga]]

Katha:1.3.13

2025-05-18T17:06:40Z

Admin: /* Mantra 1.3.13 */

== Mantra 1.3.13 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥
</pre>

<pre>
yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani |
jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani || 13 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यच्छेत् || yacchet || संयम करे – नियंत्रण या संयम करना || let one restrain; to withdraw ||
|-
| वाक् || vāk || वाणी – बोलने की शक्ति || speech; faculty of expression ||
|-
| मनसी || manasi || मन में – चित्त या मन के भीतर || into the mind; mental faculty ||
|-
| प्राज्ञः || prājñaḥ || विवेकी – जो विवेकशील है || the intelligent one; discerning person ||
|-
| तत् || tat || उसे – उस वस्तु को || that; it (referring to previous entity) ||
|-
| यच्छेत् || yacchet || संयम करे – नियंत्रण करना || let one restrain; to withdraw ||
|-
| ज्ञानम् || jñānam || बुद्धि – बोध या ज्ञान || intelligence; intellect ||
|-
| आत्मनि || ātmani || आत्मा में – आत्मा के भीतर || into the ātman; Self ||
|-
| ज्ञानम् || jñānam || बुद्धि – बोध या ज्ञान || intelligence; intellect ||
|-
| आत्मनि || ātmani || आत्मा में – आत्मा के भीतर || into the ātman; Self ||
|-
| महति || mahati || महत् – महान, महत्तत्त्व || the great (mahat); cosmic intelligence ||
|-
| नियच्छेत् || niyacchet || स्थिर करे – नियंत्रित करे || let one fix; to establish ||
|-
| तत् || tat || उसे – उस वस्तु को || that; it (referring to previous entity) ||
|-
| यच्छेत् || yacchet || संयम करे – नियंत्रण करना || let one restrain; to withdraw ||
|-
| शान्ते || śānte || शान्त – शांतचित्त, निर्विकल्प || peaceful; tranquil ||
|-
| आत्मनि || ātmani || आत्मा में – आत्मा के भीतर || into the ātman; Self ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
बुद्धिमान व्यक्ति को चाहिए कि वह वाणी को मन में, मन को बुद्धि में, बुद्धि को महत् आत्मा में और महत् आत्मा को शांत आत्मा में लीन कर दे।

'''English:'''
Let the prājñaḥ (intelligent one) withdraw vāk (speech) into manas (mind), that (mind) into jñāna (intellect), jñāna (intellect) into the mahat ātman (great Self), and that mahat ātman into the śānta ātman (peaceful Self).

== Commentary ==

The mantra delineates the process of internalization and withdrawal as a means to realize the ultimate Self. The term yacchet (let one restrain/withdraw) is used repeatedly to indicate the progressive absorption of the outer faculties into subtler principles. The prājñaḥ (discerning one) is advised to first withdraw vāk (speech, representative of all senses) into manas (mind), then the mind into jñāna (intellect), intellect into the mahat ātman (the great Self, identified with Hiranyagarbha or cosmic intelligence), and finally, the mahat ātman into the śānta ātman (the peaceful, unconditioned Self that is the witness of all modifications). This process signifies the journey from the gross to the subtle, culminating in the realization of the innermost, immutable Self.

== Concept List ==
[[katha:prājñaḥ|prājñaḥ]] 
[[katha:vāk|vāk]] 
[[katha:manas|manas]] 
[[katha:jñāna|jñāna]] 
[[katha:mahat ātman|mahat ātman]] 
[[katha:śānta ātman|śānta ātman]] 
[[katha:nirodha|nirodha]] 
[[katha:adhyāropa-apavāda|adhyāropa-apavāda]]

Katha:1.3.8

2025-05-18T16:48:00Z

Admin: /* Mantra 1.3.8 */

== Mantra 1.3.8 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥
</pre>

<pre>
yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate || 8 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यः || yaḥ || जो – जो व्यक्ति || who (relative pronoun) ||
|-
| तु || tu || परन्तु – लेकिन || but (contrastive particle) ||
|-
| विज्ञानवान् || vijñānavān || विवेकशील – जिसे विवेक या ज्ञान है || one possessing vijñāna (discriminative knowledge) ||
|-
| भवति || bhavati || होता है – अस्तित्व में आता है || becomes, is ||
|-
| समनस्कः || samanaskaḥ || मन को संयमित रखने वाला – जिसका मन सदा नियंत्रण में है || one whose mind (manas) is always controlled ||
|-
| सदा || sadā || हमेशा – हर समय || always ||
|-
| शुचिः || śuciḥ || शुद्ध – पवित्र || pure, clean ||
|-
| सः || saḥ || वह – वह व्यक्ति || he ||
|-
| तु || tu || ही – वास्तव में || indeed, verily ||
|-
| तत् पदम् || tat padam || वह परम लक्ष्य – परम अवस्था || that ultimate padam (goal, state) ||
|-
| आप्नोति || āpnoti || प्राप्त करता है – पहुँचता है || attains, reaches ||
|-
| यस्मात् || yasmāt || जिससे – जिस कारण || from which ||
|-
| भूयः || bhūyaḥ || फिर – दोबारा || again ||
|-
| न || na || नहीं – नकार || not ||
|-
| जायते || jāyate || जन्म लेता है – उत्पन्न होता है || is born, comes into existence ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

=== Hindi ===
जो व्यक्ति विवेक (विज्ञान) से युक्त है, जिसका मन सदा नियंत्रण में है और जो सदा शुद्ध रहता है, वह उस परम लक्ष्य को प्राप्त करता है, जहाँ से फिर जन्म नहीं होता।

=== English ===
He, who is endowed with vijñāna (discriminative knowledge), whose manas (mind) is always controlled, and who remains ever pure (śuciḥ), attains that ultimate padam (goal) from which he is not born again.

== Commentary ==
But the second, i.e., the lord of the chariot who has a discriminating intellect as his driver, i.e., the knowing man, having his manas under control and being, therefore, always śuciḥ, reaches that padam from which, never falling, he is not born again in saṃsāra.

== Concept List ==
[[katha:vijñānavān|vijñānavān]] 
[[katha:samanaskaḥ|samanaskaḥ]] 
[[katha:śuciḥ|śuciḥ]] 
[[katha:tat padam|tat padam]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]]

Katha:1.3.9

2025-05-18T16:47:05Z

Admin: /* Mantra 1.3.9 */

== Mantra 1.3.9 ==
'''Original Text:'''
<pre>
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥
</pre>

<pre>
vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ |
so’dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 9 ||
</pre>

{| class="wikitable"
! Sanskrit Term
! Transliteration
! Hindi Meaning
! English Word or Meaning
! Comments
|-
| विज्ञानसारथि: || vijñāna-sārathiḥ || जिसके पास विवेकशील बुद्धि रथ का सारथि है || one whose charioteer is discriminative intellect ||
|-
| य: तु || yaḥ tu || लेकिन जो व्यक्ति || but who ||
|-
| मन:प्रग्रहवान् || manaḥ-pragrahavān || जिसका मन वश में है (मन नियंत्रण में है) || whose mind is under control (having mind as the reins) ||
|-
| नर: || naraḥ || मनुष्य || human being ||
|-
| स: || saḥ || वह || he ||
|-
| अध्वन: || adhvanaḥ || मार्ग का || of the path (of the journey) ||
|-
| पारम् || pāram || पार, अंत || the end, the farthest shore ||
|-
| आप्नोति || āpnoti || प्राप्त करता है || attains, reaches ||
|-
| तत् || tat || वह || that ||
|-
| विष्णो: || viṣṇoḥ || सर्वव्यापी ब्रह्म का || of Viṣṇu (the all-pervading) ||
|-
| परमम् || paramam || सर्वोच्च, परम || supreme, highest ||
|-
| पदम् || padam || स्थिति, लक्ष्य || state, goal ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जिस मनुष्य की विवेकयुक्त बुद्धि रथ का सारथि है और जिसका मन नियंत्रण में है, वह इस जीवन-मार्ग के पार चला जाता है, अर्थात् वह विष्णु के उस परम पद को प्राप्त करता है।

'''English:'''
The human being whose charioteer is vijñāna (discriminative intellect) and whose mind is under control as the reins, attains the end of the journey, that is, the supreme padam (goal) of Viṣṇu—the all-pervading Brahman.

== Commentary ==

What that goal is, is now explained; but the man who has vijñāna (discerning intelligence) for the driver, whose mind is under control, and who is clean, i.e., the knowing man reaches the end of the road of saṃsāra, i.e., realises the Supreme; i.e., is absolved from all the ties of saṃsāra. The man of knowledge attains the highest padam (place) of Viṣṇu, i.e., the nature of the all-pervading Brahman, the Paramātman known as Vāsudeva (the Self-luminous).

== Concept List ==
[[katha:vijñāna-sārathiḥ|vijñāna-sārathiḥ]] 
[[katha:manaḥ-pragrahavān|manaḥ-pragrahavān]] 
[[katha:adhvanaḥ pāram|adhvanaḥ pāram]] 
[[katha:Viṣṇoḥ paramam padam|Viṣṇoḥ paramam padam]] 
[[katha:saṃsāra|saṃsāra]] 
[[katha:Brahman|Brahman]] 
[[katha:Paramātman|Paramātman]] 
[[katha:Vāsudeva|Vāsudeva]]

Katha:1.3.10

2025-05-18T16:46:14Z

Admin: /* Mantra 1.3.10 */

== Mantra 1.3.10 ==
'''Original Text:'''
<pre>
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥
</pre>

<pre>
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ || 10 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| इन्द्रियेभ्यः || indriyebhyaḥ || इन्द्रियों से – ज्ञानेंद्रियों के समूह से || from the senses – the group of sense faculties ||
|-
| परा || parā || परे – उच्चतर, अधिक सूक्ष्म || superior, higher, more subtle ||
|-
| हि || hi || निश्चय ही – वास्तव में || indeed, certainly ||
|-
| अर्थाः || arthāḥ || विषय – इन्द्रियों के विषय, भौतिक वस्तुएँ || objects – objects of the senses, sense objects ||
|-
| अर्थेभ्यः || arthebhyaḥ || विषयों से – इन्द्रिय विषयों के समूह से || from the objects – from the group of sense objects ||
|-
| च || ca || और – संयोजक || and – conjunction ||
|-
| परम् || param || परे – उच्चतर, अधिक सूक्ष्म || higher, superior, more subtle ||
|-
| मनः || manaḥ || मन – विचार करने वाली शक्ति || mind – the faculty of thought ||
|-
| मनसः || manasaḥ || मन से – मन के स्तर से || from the mind – from the level of mind ||
|-
| तु || tu || परंतु – किंतु, लेकिन || but – however ||
|-
| परा || parā || परे – उच्चतर, अधिक सूक्ष्म || superior, higher, more subtle ||
|-
| बुद्धिः || buddhiḥ || बुद्धि – विवेक, निर्णय करने की शक्ति || intellect – faculty of discrimination ||
|-
| बुद्धेः || buddheḥ || बुद्धि से – बुद्धि के स्तर से || from the intellect – from the level of intellect ||
|-
| आत्मा || ātmā || आत्मा – चेतन सत्ता, आत्मस्वरूप || ātman – the conscious principle, true Self ||
|-
| महान् || mahān || महत् – महान, महत्तत्त्व || mahat – the great principle, cosmic intelligence ||
|-
| परः || paraḥ || परे – उच्चतर, अधिक सूक्ष्म || higher, superior, more subtle ||
|-
|}

==Translation/Explanation==

'''Hindi:'''
इन्द्रियों से परे उनके विषय (विषय-सामग्री) हैं; विषयों से परे मन है; मन से परे बुद्धि है; और बुद्धि से भी परे आत्मा, जिसे महत् (महान् तत्त्व) कहा गया है। इस मंत्र में आत्मा की सूक्ष्मता और श्रेष्ठता को दर्शाया गया है, जो स्थूल इन्द्रियों से आरंभ होकर क्रमशः अधिक सूक्ष्म और आंतरिक तत्त्वों के माध्यम से महत् आत्मा तक पहुँचती है। यहाँ आत्मा को महत् के रूप में, सभी तत्त्वों से परे, सर्वाधिक सूक्ष्म और श्रेष्ठ बताया गया है।

'''English:'''
Beyond the indriya (senses) are their objects (artha); beyond the artha is the manas (mind); beyond the manas is the buddhi (intellect); and beyond the buddhi is the ātman, referred to here as mahat (the great principle). This mantra illustrates the increasing subtlety and superiority of the ātman, which transcends the gross indriya and their artha, then the manas and buddhi, culminating in the mahat ātman, the innermost and most subtle reality.

==Commentary==
Now this subsequent portion is introduced for the purpose of showing that the goal to be reached should be understood to be the pratyak (the internal) ātman, the subtlest proceeding from the gross indriya in the ascending degree of subtlety. The indriya are gross and those artha (viṣaya) from which these spring for their own illumination are subtler than the indriya, their own effects, greater than these and the ātman of these, i.e., bound up with these; subtler than these artha and greater than these, being the ātman of these, is the manas. Here, by the word manas is denoted the rudiments of the bhūta (bhūta sūkṣma) from which manas originates. Than the manas which is the origin of volition, deliberation and the rest, the buddhi is subtler, greater, and more possessed of the functions of seeing, hearing, etc., does not shine, as the ātman of any being concealed by ignorance and delusion. Oh, how deep, unfathomable and marvellous this māyā, that every living being, though really in its nature the brahman, does not, though instructed, grasp the truth ‘I am the paramātman’ and feels convinced, without any instruction that he is such a person’s son mistaking for the ātman the combination of the body, and the indriya, etc., which is not the ātman and is only perceived by him, like the pot, etc.; indeed, the world wanders repeatedly deluded by the māyā of the brahman alone; so the smṛti also says ‘Being concealed by yogamāyā, I do not shine to all, etc.’ Are not these statements inconsistent? Knowing him, the intelligent do not grieve and ‘he does not shine.’ It is not so. It is said he does not shine, because he cannot be known by the unpurified buddhi; but he is seen by the purified buddhi. Agryayā, like a point, i.e., concentrated, subtle, i.e., capable of perceiving subtle objects. By whom? By the subtle seers, i.e., by persons, who, by seeing the different degrees of subtlety as pointed out by the rudiments, are subtler than the indriya, etc., are characteristically able to see the subtlest, i.e., by learned persons.

==Concept List==
[[katha:indriya|indriya]] 
[[katha:artha|artha]] 
[[katha:manas|manas]] 
[[katha:buddhi|buddhi]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:mahat|mahat]] 
[[katha:pratyak|pratyak]] 
[[katha:viṣaya|viṣaya]] 
[[katha:bhūta sūkṣma|bhūta sūkṣma]] 
[[katha:māyā|māyā]] 
[[katha:brahman|brahman]] 
[[katha:paramātman|paramātman]] 
[[katha:yogamāyā|yogamāyā]] 
[[katha:smṛti|smṛti]]

Katha:1.1.29

2025-05-18T10:19:06Z

Admin: /* Mantra 1.1.29 */

== Mantra 1.1.29 ==
'''Original Text:'''
<pre>
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९ ॥
</pre>

<pre>
yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat |
yo’yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte || 29 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| यस्मिन् || yasmin || जिसमें – वह जिसमें || in which ||
|-
| इदं || idam || यह – यह (वस्तु) || this ||
|-
| विचिकित्सन्ति || vicikitsanti || संदेह करते हैं – संदेह करना || doubt ||
|-
| मृत्यः || mṛtyo || हे मृत्यु – मृत्यु (देवता) || O Mṛtyu (Death) ||
|-
| यत् || yat || जो – वह जो || that which ||
|-
| साम्पराये || sāmparāye || परलोक में – मृत्यु के बाद की अवस्था || in the hereafter (after death) ||
|-
| महति || mahati || महान् – महान् (विषय) || great (subject) ||
|-
| ब्रूहि || brūhi || बताओ – कहना || tell ||
|-
| नः || naḥ || हमें – हमारे लिए || to us ||
|-
| तत् || tat || वह – वह (वस्तु) || that ||
|-
| यः || yaḥ || जो – वह जो || which ||
|-
| अयम् || ayam || यह – यह (विषय) || this ||
|-
| वरः || varaḥ || वर – वरदान || boon ||
|-
| गूढम् || gūḍham || गुप्त – रहस्य || secret ||
|-
| अनुप्रविष्टः || anupraviṣṭaḥ || प्रविष्ट हुआ – भीतर प्रवेश किया हुआ || entered into ||
|-
| न || na || नहीं – नहीं || not ||
|-
| अन्यं || anyam || अन्य – दूसरा || other ||
|-
| तस्मात् || tasmāt || उससे – उससे (विषय) || than that ||
|-
| नचिकेता || naciketā || नचिकेता – नचिकेता (ऋषि का नाम) || Naciketā (name of sage) ||
|-
| वृणीते || vṛṇīte || चाहता है – चुनना || chooses/craves ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
हे मृत्यु! हमें वही बताओ जिसमें लोग संदेह करते हैं, जो महान् परलोक (मृत्यु के बाद की अवस्था) से सम्बन्धित है। यही वह वरदान है जो रहस्य में प्रविष्ट है, इसके अतिरिक्त नचिकेता कोई अन्य वरदान नहीं चाहता।

'''English:'''
O Mṛtyu, tell us that about which people have doubt, which concerns the great sāmparāya (the hereafter, the state after death). This is the boon that has entered into the secret; Naciketā chooses no other boon than this.

== Commentary ==

Therefore, giving up the idea of tempting me by promise of ephemeral objects, tell us, O Mṛtyu, that which was solicited by me, i.e., the well-ascertained knowledge of the ātman, about which they doubt whether it is or is not, when men die, which relates to the world to come and which serves to be of great benefit. Why say much? Than the present boon about the ātman which goes into an inexplicable secret, no other boon which is to be craved for only by the ignorant and whose subject is something transitory, Naciketā does crave for, even in thought. The Śruti itself says this.

== Concept List ==
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:sāmparāya|sāmparāya]] 
[[katha:mṛtyu|mṛtyu]] 
[[katha:Naciketā|Naciketā]] 
[[katha:secret knowledge|secret knowledge]] 
[[katha:boon|boon]] 
[[katha:doubt|doubt]]

Katha:1.1.28

2025-05-18T10:18:27Z

Admin: /* Mantra 1.1.28 */

== Mantra 1.1.28 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८ ॥
</pre>

<pre>
ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan |
abhidhyāyanvarṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta || 28 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अजीर्यताम् || ajīryatām || जिनका क्षय या वृद्धावस्था नहीं होती || those who do not decay or age ||
|-
| अमृतानाम् || amṛtānām || अमर लोगों का || of the immortal ones ||
|-
| उपेत्य || upetya || समीप पहुँचकर || having approached ||
|-
| जीर्यन् || jīryan || जो क्षयशील है || decaying ||
|-
| मर्त्यः || martyaḥ || नश्वर मनुष्य || mortal being ||
|-
| क्व || kva || कहाँ || where ||
|-
| धःस्थः || dhaḥ-sthaḥ || पृथ्वी पर स्थित || situated on earth ||
|-
| प्रजानन् || prajānān || जानने वाला || knowing ||
|-
| अभिध्यायन् || abhidhyāyan || विचार करता हुआ || contemplating ||
|-
| वर्ण || varṇa || रूप-सौंदर्य || beauty (here: sensory pleasures) ||
|-
| रति || rati || आनंद || pleasure ||
|-
| प्रमोदात् || pramodāt || उल्लास से || from delight ||
|-
| अतिदीर्घे || atidīrghe || बहुत दीर्घ || excessively long ||
|-
| जीविते || jīvite || जीवन में || in life ||
|-
| कः || kaḥ || कौन || who ||
|-
| रमेत || rameta || आनंद लेगा || would delight ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

=== Hindi ===
जो नश्वर मनुष्य, पृथ्वी पर स्थित होकर, अमर और अविनाशी लोगों के समीप पहुँचकर, और रूप-सौंदर्य तथा अन्य इंद्रिय सुखों के आनंद का वास्तविक स्वरूप जान चुका है, वह अत्यंत दीर्घ जीवन में कैसे आनंदित हो सकता है? अर्थात्, जो व्यक्ति इन क्षणिक सुखों की सीमितता और अमरत्व के श्रेष्ठ लाभ को समझ चुका है, वह दीर्घ जीवन या इंद्रिय सुखों में आकर्षण नहीं रखता।

=== English ===
Which decaying mortal, situated on earth, having approached the ajīryatām (those who do not decay) and amṛtānām (the immortal ones), and knowing the true nature of the delight arising from varṇa (sensory pleasures) and rati (pleasure), would delight in excessively long jīvite (life)? That is, one who understands the limitations of these fleeting pleasures and the higher benefit of immortality, does not find attraction in long life or sensory enjoyments.

== Commentary ==
Again, having approached those whose age knows no decay and who are amṛta (immortal) and knowing of some other surpassing benefit to be had from them, how could a mortal, himself living on earth below (below, relatively the antarikṣa, i.e., region of the sky), pray for such transitory things, as sons, wealth, gold, etc., covetable only by the ignorant? Another reading has ‘kvatadasthaḥ’ for ‘kvadhasthaḥ’; the meaning according to this reading is this: tadasthaḥ, one who ardently covets them, i.e., sons and the rest; when will one, who seeks higher objects than these though difficult to attain, thirst for these? The meaning is that no one who knows them as valueless, will wish for them. Everybody in the world wishes to become something higher and higher than he is; therefore, I am not to be tempted by the prospect of sons, wealth, etc.; and what sensible man will delight in longevity who knows the transitory nature of nymphs and of the delights of music and sports?

== Concept List ==
[[katha:ajīryatām|ajīryatām]] 
[[katha:amṛtānām|amṛtānām]] 
[[katha:martyah|martyah]] 
[[katha:varṇa|varṇa]] 
[[katha:rati|rati]] 
[[katha:pramoda|pramoda]] 
[[katha:jīvita|jīvita]] 
[[katha:abhidhyāna|abhidhyāna]]

Katha:1.1.25

2025-05-18T10:17:43Z

Admin: /* Mantra 1.1.25 */

== Mantra 1.1.25 ==
'''Original Text:'''
<pre>
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या नहीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्शीः ॥ २५ ॥
</pre>

<pre>
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvānkāmām̐śchandataḥ prārthayasva |
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā nahīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ |
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānuprākśīḥ || 25 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| ये ये || ye ye || जो-जो – वे सभी || whichever ||
|-
| कामाः || kāmāḥ || इच्छाएँ – वांछनीय वस्तुएँ || desires ||
|-
| दुर्लभाः || durlabhāḥ || कठिन से प्राप्त होनेवाली – दुर्लभ || difficult to obtain ||
|-
| मर्त्यलोके || martya-loke || नश्वर लोक में – मनुष्यों के संसार में || in the world of mortals ||
|-
| सर्वान् || sarvān || सभी – सम्पूर्ण || all ||
|-
| कामान् || kāmān || इच्छित वस्तुएँ – वांछित वस्तुएँ || desired objects ||
|-
| छन्दतः || chandataḥ || अपनी इच्छा से – स्वेच्छा अनुसार || as you wish ||
|-
| प्रार्थयस्व || prārthayasva || माँग लो – निवेदन करो || ask for ||
|-
| इमाः || imāḥ || ये – ये स्त्रियाँ || these ||
|-
| रामाः || rāmāḥ || रमणीयाएँ – पुरुषों को प्रसन्न करनेवाली स्त्रियाँ || nymphs (delightful women) ||
|-
| सरथाः || sa-rathāḥ || रथ सहित – रथों के साथ || with chariots ||
|-
| सतूर्याः || sa-tūryāḥ || वाद्ययंत्र सहित – वाद्ययंत्रों के साथ || with musical instruments (lutes) ||
|-
| न || na || नहीं – निषेध || not ||
|-
| ईदृशाः || īdṛśāḥ || ऐसी – इस प्रकार की || such ||
|-
| लम्भनीयाः || lambhanīyāḥ || प्राप्त करने योग्य – प्राप्त की जा सकने वाली || obtainable ||
|-
| मनुष्यैः || manuṣyaiḥ || मनुष्यों द्वारा – मनुष्यों के लिए || by mortals ||
|-
| आभिः || ābhiḥ || इनसे – इन स्त्रियों से || with these ||
|-
| मत्प्रत्ताभिः || mat-prattābhiḥ || मेरे द्वारा दी गई – मुझसे प्राप्त || given by me ||
|-
| परिचारयस्व || paricārayasva || सेवा कराओ – सेवा करवाओ || have services performed ||
|-
| नचिकेतः || naciketaḥ || नचिकेतस – पात्र का नाम || Naciketā (proper noun) ||
|-
| मरणम् || maraṇam || मृत्यु – प्राण त्याग || death ||
|-
| मा || mā || मत – निषेध (मत करो) || do not ||
|-
| अनुप्राक्षीः || anuprākṣīḥ || पूछो – प्रश्न करो || ask about ||
|-
|}

==Translation/Explanation==

'''Hindi:'''
जो-जो इच्छाएँ मनुष्यों के संसार में कठिनाई से प्राप्त होती हैं, उन सभी वांछित वस्तुओं को अपनी इच्छा से माँग लो। ये रमणीयाएँ अपने रथों और वाद्ययंत्रों के साथ हैं; ऐसी स्त्रियाँ मनुष्यों को सहजता से प्राप्त नहीं होतीं। मेरे द्वारा दी गई इन सेविकाओं से अपनी सेवा कराओ। हे नचिकेतस, मृत्यु के विषय में मत पूछो।

'''English:'''
Whatever kāmāḥ (desires) are difficult to obtain in the martya-loka (world of mortals), ask, as you wish, for all such kāmān (desired objects). These rāmāḥ (delightful women) are here with their chariots and musical instruments; such women are not obtainable by manuṣya (mortals). With these attendants, given by me, have your services performed. O Naciketā, do not ask about maraṇam (death).

==Commentary==
Ask, as you like, for all desired objects, which are covetable but not easily attainable in the martya-loka (world of mortals). Again, here are these celestial rāmāḥ (the term meaning those who delight males) with their chariots and with their musical instruments; and women like these cannot be obtained by manuṣya (mortals) without the grace of beings like us; with these female attendants given by me, have your services performed, such as cleaning the feet with water, etc.; O Naciketā, it does not become you to put me the question connected with maraṇam (death), i.e., whether, when man is dead, there is or is not anything surviving—a question (as unprofitable as that) of examining the number of crow’s teeth.

==Concept List==
[[katha:kāmāḥ|kāmāḥ]] 
[[katha:martya-loka|martya-loka]] 
[[katha:rāmāḥ|rāmāḥ]] 
[[katha:manuṣya|manuṣya]] 
[[katha:maraṇam|maraṇam]] 
[[katha:Naciketā|Naciketā]]

Katha:1.1.21

2025-05-18T10:16:48Z

Admin: /* Mantra 1.1.21 */

== Mantra 1.1.21 ==
'''Original Text:'''
<pre>
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥
</pre>

<pre>
devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ |
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam || 21 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| देवैः || devaiḥ || देवताओं द्वारा – श्रेष्ठ दिव्य शक्तियों के द्वारा || by the devas (divine beings) ||
|-
| अत्रापि || atra api || यहाँ भी – इसी विषय में भी || even here (in this matter also) ||
|-
| विचिकित्सितम् || vicikitsitam || संदेह किया गया – शंका किया गया || doubted, questioned ||
|-
| पुरा || purā || प्राचीन समय में – पहले के समय में || in ancient times ||
|-
| न || na || नहीं – अभाव सूचक || not ||
|-
| हि || hi || निश्चय ही – वास्तव में || indeed, truly ||
|-
| सुविज्ञेयम् || su-vijñeyam || सहजता से जाना जाने योग्य नहीं – सरलता से समझ में आने वाला नहीं || not easily knowable ||
|-
| अणुः || aṇuḥ || अत्यंत सूक्ष्म – अत्यल्प || extremely subtle ||
|-
| एषः || eṣaḥ || यह – यह विषय || this (matter) ||
|-
| धर्मः || dharmaḥ || नियम/सत्य – यहाँ आत्मा का स्वरूप || principle, here: nature of ātman ||
|-
| अन्यम् || anyam || अन्य – दूसरा || other ||
|-
| वरम् || varam || वरदान – इच्छित वस्तु || boon, wish ||
|-
| नचिकेतः || naciketaḥ || नचिकेतस – पात्र का नाम || Naciketas (proper name) ||
|-
| वृणीष्व || vṛṇīṣva || चुन ले – मांग ले || choose, ask for ||
|-
| मा || mā || मत – निषेध सूचक || do not ||
|-
| मा || mā || मत – निषेध सूचक || do not ||
|-
| उपरोत्सीरति || uparotsīrati || दबाव डाल – जोर दे || press, urge ||
|-
| मा || mā || मत – निषेध सूचक || do not ||
|-
| सृज || sṛja || त्याग कर – छोड़ दे || give up, abandon ||
|-
| एनम् || enam || इसे – इस वर को || this (boon) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
यह विषय इतना सूक्ष्म और गूढ़ है कि प्राचीन काल में स्वयं देवताओं ने भी इस पर संदेह किया था। यह आत्मा का स्वरूप सहजता से समझ में आने वाला नहीं है, हे नचिकेतस! तुम कोई और वरदान मांग लो। मुझ पर इस विषय में दबाव मत डालो, इसे मेरे लिए छोड़ दो।

'''English:'''
This subject is so subtle and profound that even the devas in ancient times doubted it. The nature of ātman is not easily knowable, O Naciketas! Choose another boon. Do not press me on this matter; give up this boon for me.

== Commentary ==
Death, in order to test whether he was or was not absolutely fit to acquire the knowledge of the ātman leading to emancipation, said this: ‘Even by the devas in older times, doubt was entertained on this point. It is not easy to be known, though heard explained, by ordinary men. Because this subject of the ātman is subtle. Therefore, O Naciketas, ask for another boon, whose fruit is certain; press me not as a creditor presses a debtor. Give up this boon for me.

== Concept List ==
[[katha:deva|deva]] 
[[katha:vicikitsā|vicikitsā]] 
[[katha:aṇu|aṇu]] 
[[katha:ātman|ātman]] 
[[katha:dharma|dharma]] 
[[katha:varam|varam]] 
[[katha:Naciketas|Naciketas]]

Katha:1.1.19

2025-05-18T10:16:00Z

Admin: /* Mantra 1.1.19 */

== Mantra 1.1.19 ==
'''Original Text:'''
<pre>
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्श्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९ ॥
</pre>

<pre>
eṣa te’gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa ।
etamagniṃ tavaiva pravakśyanti janāsastṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva ॥ 19 ॥
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| एष || eṣa || यह – यह (विशेष रूप से इंगित किया गया) || this (specifically indicated) ||
|-
| ते || te || तेरा – तुम्हारा (संबोधन) || your (addressing) ||
|-
| अग्निः || agniḥ || अग्नि – अग्नि (यज्ञ की अग्नि) || fire (sacrificial fire) ||
|-
| नचिकेतः || naciketaḥ || नचिकेत – नचिकेत (ऋषि का नाम) || Naciketas (name of the sage) ||
|-
| स्वर्ग्यः || svargyaḥ || स्वर्ग देने वाला – जो स्वर्ग प्राप्ति का साधन है || leading to heaven (means to attain svarga) ||
|-
| यम् || yam || जिसे – जिसे (संबोधित किया गया) || which (object of desire) ||
|-
| अवृणीथा || avṛṇīthā || चुना था – जिसे तुमने वर के रूप में माँगा || you chose (as a boon) ||
|-
| द्वितीयेन || dvitīyena || दूसरे – दूसरे (वर के द्वारा) || by the second (boon) ||
|-
| वरेण || vareṇa || वर से – वरदान के द्वारा || by the boon ||
|-
| एतम् || etam || इसको – इस (अग्नि को) || this (fire) ||
|-
| अग्निम् || agnim || अग्नि को – अग्नि (यज्ञ की अग्नि) को || fire (the sacrificial fire) ||
|-
| तव एव || tava eva || केवल तुम्हारा – सिर्फ तुम्हारा || yours alone ||
|-
| प्रवक्ष्यन्ति || pravakṣyanti || कहेंगे – कहेंगे, पुकारेंगे || will call, will speak of ||
|-
| जनासः || janāsaḥ || लोग – लोग (समाज) || people (society) ||
|-
| तृतीयम् || tṛtīyam || तीसरा – तीसरा (वर) || third (boon) ||
|-
| वरम् || varam || वर – वरदान || boon ||
|-
| नचिकेतः || naciketaḥ || नचिकेत – नचिकेत (ऋषि का नाम) || Naciketas (name of the sage) ||
|-
| वृणीष्व || vṛṇīṣva || चुनो – माँगो, वर मांगो || choose, ask for (the boon) ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
हे नचिकेत, यह वही अग्नि है जो स्वर्ग प्राप्ति का साधन है, जिसे तुमने अपने दूसरे वर के रूप में माँगा था। लोग इस अग्नि को केवल तुम्हारे नाम से जानेंगे। अब, हे नचिकेत, तुम तीसरा वर माँगो।

'''English:'''
O Naciketas, this is that agni which is the means to attain svarga, which you chose as your second vara. People will refer to this agni as yours alone. Now, O Naciketas, choose the third vara.

== Commentary ==
O Naciketas, this is the agni leading to svarga that you craved for, by the second vara; and the expression ‘the vara has been granted’ should be supplied by way of concluding what has been said again, people will call this agni by your name; this is the fourth vara which I granted being delighted with you; O Naciketas, demand the third vara. The meaning is that Mṛtyu considered himself a debtor if that were not granted.

== Concepts ==
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:svarga|svarga]] 
[[katha:vara|vara]] 
[[katha:Naciketas|Naciketas]] 
[[katha:Mṛtyu|Mṛtyu]]

Katha:1.1.16

2025-05-18T10:15:14Z

Admin: /* Mantra 1.1.16 */

== Mantra 1.1.16 ==
'''Original Text:'''
<pre>
तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥
</pre>

<pre>
tamabravītprīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ |
tavaiva nāmnā bhavitāyamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa || 16 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| तम् || tam || उसे – नचिकेतस् को || him (Nachiketas) ||
|-
| अब्रवीत् || abravīt || कहा – उसने कहा || said ||
|-
| प्रीयमाणः || prīyamāṇaḥ || प्रसन्न होकर – हर्षित होकर || being delighted ||
|-
| महात्मा || mahātmā || उदारचित्त – महान आत्मा || high-souled; noble-minded ||
|-
| वरम् || varam || वर – इच्छित वरदान || boon; desired blessing ||
|-
| तव || tava || तुम्हारा – तेरे लिए || your ||
|-
| इह || iha || यहाँ – इसी स्थान पर || here ||
|-
| अद्य || adya || आज – इसी समय || today; now ||
|-
| ददामि || dadāmi || देता हूँ – प्रदान करता हूँ || I give ||
|-
| भूयः || bhūyaḥ || फिर – और भी || again; further ||
|-
| तव एव || tava eva || केवल तुम्हारे – सिर्फ तेरे ही || by your alone; only yours ||
|-
| नाम्ना || nāmnā || नाम से – नाम द्वारा || by the name; by name ||
|-
| भविता || bhavitā || होगा – बनेगा || shall become; will be ||
|-
| अयम् || ayam || यह – यह अग्नि || this ||
|-
| अग्निः || agniḥ || अग्नि – अग्नि विद्या || fire; fire ritual ||
|-
| सृङ्काम् || sṛṅkām || माला – हार || garland ||
|-
| च || ca || और – तथा || and ||
|-
| इमाम् || imām || इस – इस माला को || this (garland) ||
|-
| अनेक-रूपाम् || aneka-rūpām || अनेक रंगों वाली – विविध रूपों वाली || of various forms; multicolored ||
|-
| गृहाण || gṛhāṇa || ले लो – स्वीकार करो || accept; take ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
मृत्यु, जो महान आत्मा और प्रसन्नचित्त थे, नचिकेतस् से बोले – “मैं तुम्हें यहाँ और अब एक और वरदान देता हूँ। तुम्हारे नाम से ही यह अग्नि जानी जाएगी। और यह अनेक रूपों वाली माला भी स्वीकार करो।”

'''English:'''
Yama, the mahātmā, being delighted, said to Nachiketas: “I now grant you here yet another boon; this agni will henceforth be known by your name alone. Also, accept this sṛṅkā of many forms.”

== Commentary ==
How? He said to Nachiketas, being delighted with, i.e., experiencing great delight at the sight of true discipleship, and being liberal-minded: “I give you now here this other boon, the fourth, being pleased with you; the agni that I have explained shall become celebrated by your name alone. Moreover, accept this sounding sṛṅkā set with precious stones and wonderful”; or, the word ‘sṛṅkā’ may mean ‘the no mean goal that can be attained by karma, the whole passage signifying ‘accept also the knowledge of karma because it is the source of many fruits.’

== Concept List ==
[[katha:Nachiketas|Nachiketas]] 
[[katha:Yama|Yama]] 
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:varam|varam]] 
[[katha:sṛṅkā|sṛṅkā]] 
[[katha:karma|karma]] 
[[katha:mahātmā|mahātmā]]

Katha:1.1.14

2025-05-18T10:14:29Z

Admin: /* Mantra 1.1.14 */

== Mantra 1.1.14 ==
'''Original Text:'''
<pre>
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥
</pre>

<pre>
pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām || 14 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| प्र || pra || पहले, आगे || forth, before ||
|-
| ते || te || तुम्हें || to you ||
|-
| ब्रवीमि || bravīmi || मैं कहता हूँ || I speak, I declare ||
|-
| तत् || tat || वह (वह ज्ञान) || that (that knowledge) ||
|-
| उ || u || वास्तव में || indeed, verily ||
|-
| मे || me || मेरा || my ||
|-
| निबोध || nibodha || जानो, समझो || know, understand ||
|-
| स्वर्ग्यम् || svargyam || स्वर्ग प्राप्त करने वाला || leading to svarga (heaven) ||
|-
| अग्निम् || agnim || अग्नि (यज्ञ अग्नि) || agni (sacrificial fire) ||
|-
| नचिकेतः || naciketaḥ || नचिकेतस् (शिष्य का नाम) || Naciketas (name of the disciple) ||
|-
| प्रजानन् || prajānān || जानने वाला, ज्ञानी || knowing, one who knows ||
|-
| अनन्त-लोक-आप्तिम् || ananta-loka-āptim || अनन्त लोकों की प्राप्ति || attainment of endless worlds ||
|-
| अथः || athaḥ || और, इसके अलावा || and, moreover ||
|-
| प्रतिष्ठाम् || pratiṣṭhām || आधार, स्थिरता || support, foundation ||
|-
| विद्धि || viddhi || जानो || know ||
|-
| त्वम् || tvam || तुम || you ||
|-
| एतम् || etam || इस (अग्नि को) || this (agni) ||
|-
| निहितम् || nihitam || स्थित, स्थापित || placed, established ||
|-
| गुहायाम् || guhāyām || गुफा में, अंतरात्मा में || in the cave, in the intellect/heart ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
(यम कहते हैं) हे नचिकेतस्! मैं तुम्हें वह ज्ञान बताऊँगा; मेरी बात ध्यान से सुनो। मैं उस अग्नि को जानता हूँ जो स्वर्ग की ओर ले जाती है। इस अग्नि को जानो, जो स्वर्ग की प्राप्ति का साधन है, जो अनन्त लोकों की प्राप्ति और समस्त जगत का आधार है, और जो अंतरात्मा (गुहा) में स्थित है।

'''English:'''
(Death says:) O Naciketas, I will declare that knowledge to you; attend carefully to what I say. I know the agni that leads to svarga; know this agni, which is the means for attaining svarga, the attainment of endless worlds, and the very support of the universe, established in the guhā (the cave of the intellect/heart).

== Commentary ==
This is Death’s declaration. I will tell thee what has been solicited by thee; attend to what I say with concentrated mind. I know the agni, O Naciketas, which helps one to svarga; ‘I will tell thee and attend’ are expressions used to concentrate the disciple’s intellect; now he praises the agni, know this agni as leading to svarga and as the stay of the universe in its form of virāṭ and as located in the intelligence of knowing men.

== Concept List ==
[[katha:agni|agni]] 
[[katha:svarga|svarga]] 
[[katha:guhā|guhā]] 
[[katha:ananta-loka|ananta-loka]] 
[[katha:pratiṣṭhā|pratiṣṭhā]] 
[[katha:Naciketas|Naciketas]] 
[[katha:virāṭ|virāṭ]]

Katha:1.1.9

2025-05-18T10:13:22Z

Admin: /* Mantra 1.1.9 */

== Mantra 1.1.9 ==
'''Original Text:'''
<pre>
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९ ॥
</pre>

<pre>
tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me’naśnanbrahmannatithirnamasyaḥ |
namaste’stu brahmansvasti me’stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva || 9 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| तिस्रः || tisraḥ || तीन – संख्या तीन || three (feminine form) ||
|-
| रात्रीः || rātrīḥ || रातें – रात्रि का बहुवचन || nights (plural of night) ||
|-
| यत् || yat || जो – जो कुछ || which, that which ||
|-
| अवात्सीः || avātsīḥ || ठहरे – निवास किया || you have stayed ||
|-
| गृहे || gṛhe || घर में – गृह के भीतर || in the house ||
|-
| मे || me || मेरे – मेरा || my, of me ||
|-
| अनश्नन् || anaśnan || उपवास करते हुए – बिना खाए || fasting, not eating ||
|-
| ब्रह्मन् || brahman || ब्राह्मण – अतिथि, ज्ञानी पुरुष || Brāhmaṇa, a venerable guest ||
|-
| अतिथि: || atithiḥ || अतिथि – मेहमान || guest ||
|-
| नमस्यः || namasyaḥ || वंदनीय – पूज्य, आदरणीय || worthy of reverence ||
|-
| नमः ते अस्तु || namaḥ te astu || आपको नमस्कार हो – आपको प्रणाम || may prostration be to you ||
|-
| ब्रह्मन् || brahman || ब्राह्मण – अतिथि, ज्ञानी पुरुष || Brāhmaṇa, a venerable guest ||
|-
| स्वस्ति || svasti || कल्याण – शुभ || good, welfare ||
|-
| मे अस्तु || me astu || मुझे हो – मेरे लिए हो || may it be for me ||
|-
| तस्मात् || tasmāt || इसलिए – उस कारण से || therefore, for that reason ||
|-
| प्रति || prati || बदले में – प्रत्युत्तर में || in return, for ||
|-
| त्रीन् || trīn || तीन – संख्या तीन || three (masculine form) ||
|-
| वरान् || varān || वर – वरदान, इच्छाएँ || boons, wishes ||
|-
| वृणीष्व || vṛṇīṣva || मांगो – चुनो || choose, ask for ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

'''Hindi:'''
जैसा कि आपने मेरे घर में तीन रातें बिना खाए बिताई हैं, हे ब्राह्मण अतिथि, आप वंदनीय हैं—आपको मेरा प्रणाम। हे ब्रह्मन्, मेरे लिए कल्याण हो। इसलिए, बदले में आप तीन वरदान मांगिए।

'''English:'''
As you have stayed in my house for three nights fasting, O Brāhmaṇa, a guest worthy of reverence, my prostration to you. O Brāhman, may svasti (good fortune) be for me. Therefore, in return, please choose three varas (boons).

== Commentary ==

Thus addressed, Mṛtyu (Death) having approached Naciketā worshipfully, said: “As you have been living in my house fasting for three nights, a Brāhmaṇa guest worthy of reverence, therefore be my prostration to you. O Brāhmaṇa, therefore may svasti (good fortune) be unto me and let me be freed from the pāpa (sin) of your having lived here fasting; although all good may befall me by your mere grace, still in order that I may propitiate you better, ask of me any three objects you wish for, one for every night you fasted.”

== Concept List ==
[[katha:Brāhmaṇa|Brāhmaṇa]] 
[[katha:atithi|atithi]] 
[[katha:svasti|svasti]] 
[[katha:vara|vara]] 
[[katha:Mṛtyu|Mṛtyu]] 
[[katha:Naciketā|Naciketā]] 
[[katha:pāpa|pāpa]]

Katha:1.1.6

2025-05-18T10:12:30Z

Admin: /* Mantra 1.1.6 */

== Mantra 1.1.6 ==
'''Original Text:'''
<pre>
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥
</pre>

<pre>
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathāpare ।
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ ॥ 6 ॥
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| अनुपश्य || anupaśya || देखो – विचारपूर्वक निरीक्षण करो || observe attentively ||
|-
| यथा || yathā || जैसे – जिस प्रकार || as, just as ||
|-
| पूर्वे || pūrve || पूर्वज – पहले के लोग || ancestors ||
|-
| प्रतिपश्य || pratipaśya || फिर देखो – पुनः विचार करो || consider also ||
|-
| तथा || tathā || वैसे ही – उसी प्रकार || likewise, in the same way ||
|-
| अपरे || apare || अन्य – दूसरे लोग || others ||
|-
| सस्यम् || sasyam || अन्न – फसल, धान्य || crop, corn ||
|-
| इव || iva || की तरह – के समान || like, as ||
|-
| मर्त्यः || martyaḥ || नश्वर मनुष्य – मृत्यु को प्राप्त होनेवाला || mortal being ||
|-
| पच्यते || pacyate || पकता है – नष्ट होता है, सड़ता है || decays, perishes ||
|-
| सस्यम् || sasyam || अन्न – फसल, धान्य || crop, corn ||
|-
| इव || iva || की तरह – के समान || like, as ||
|-
| अजायते || ajāyate || जन्म लेता है – उत्पन्न होता है || is born, arises ||
|-
| पुनः || punaḥ || फिर – पुनः || again ||
|-
|}

==Translation/Explanation==

===Hindi===
अपने पूर्वजों ने जैसे आचरण किया, वैसे ही तुम भी देखो और विचार करो; और अब जो अन्य लोग हैं, वे कैसे आचरण करते हैं, यह भी देखो। जैसे अन्न पककर नष्ट होता है और फिर से उत्पन्न होता है, वैसे ही यह नश्वर मनुष्य भी नष्ट होकर फिर से जन्म लेता है। इस प्रकार, जीवन का चक्र चलता रहता है। यह उपदेश आत्मा के पुनर्जन्म और संसार की क्षणभंगुरता को समझाने के लिए है, जिससे मनुष्य को सत्य और धर्म के मार्ग पर चलने की प्रेरणा मिले।

===English===
Observe attentively how your pūrva (ancestors) conducted themselves, and likewise consider how others behave now. Just as sasyam (crop) perishes and is born again, so too does the martyaḥ (mortal being) decay and arise once more. This teaching emphasizes the cycle of birth and death, illustrating the impermanence of worldly existence and encouraging one to follow the path of satya (truth) and dharma, as exemplified by the pūrva.

==Commentary==
Remember and reflect how your deceased ancestors—father, grandfather, and the rest—conducted themselves; seeing them, it behoves you to travel in their path; see also how others, good men, now behave. There never was or is any falsehood in them; falsifying one’s word is the manner of bad men and none who has broken his word can ever become undecaying and immortal. What is there gained by breaking one’s word, seeing that man decays and dies like sasyam and is again born like sasyam in this transitory world of the jīva-s? The meaning is ‘protect your satya and send me to Mṛtyu.’

==Concept List==
[[katha:anupaśya|anupaśya]] 
[[katha:pūrva|pūrva]] 
[[katha:martya|martya]] 
[[katha:sasyam|sasyam]] 
[[katha:punarjanma|punarjanma]] 
[[katha:satya|satya]] 
[[katha:dharmamārga|dharmamārga]] 
[[katha:jīva|jīva]] 
[[katha:mṛtyu|mṛtyu]]

Katha:1.1.1

2025-05-18T10:11:36Z

Admin: /* Mantra 1.1.1 */

== Mantra 1.1.1 ==
'''Original Text:'''
<pre>
ओं सहनावितिशान्तिः । ओं उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसंददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥
</pre>

<pre>
oṃ sahanāvitiśāntiḥ | oṃ uśanha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃdadau |
tasya ha naciketā nāma putra āsa || 1 ||
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
|-
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| ओम् || om || यह परमात्मा का प्रतीक है || The symbol of the supreme reality (Brahman) ||
|-
| सह || saha || साथ में || together ||
|-
| नाववतु || na avatu || हम दोनों की रक्षा करे || may (He) protect us both ||
|-
| इति || iti || इस प्रकार || thus ||
|-
| शान्तिः || śāntiḥ || शांति || peace ||
|-
| ओम् || om || यह परमात्मा का प्रतीक है || The symbol of the supreme reality (Brahman) ||
|-
| उशन् || uśan || इच्छुक (फल की इच्छा करने वाला) || desiring (for the fruit) ||
|-
| वै || vai || निश्चयपूर्वक (स्मरण के लिए) || indeed; for recalling a past event ||
|-
| वाजश्रवसः || vājaśravaḥ || वाज (अन्न) और श्रव (यश) से युक्त, अन्नदान से प्रसिद्ध व्यक्ति || one who has attained fame by giving food; or a proper name ||
|-
| सर्ववेदसं ददौ || sarvavedasaṃ dadau || सम्पूर्ण संपत्ति दान किया || gave away all (his) wealth ||
|-
| तस्य || tasya || उसका || his ||
|-
| ह || ha || स्मरणार्थक अव्यय || a particle for recalling ||
|-
| नचिकेता || naciketā || पुत्र का नाम (नचिकेता) || name of the son (Naciketā) ||
|-
| नाम || nāma || नाम || name ||
|-
| पुत्रः || putraḥ || पुत्र || son ||
|-
| आस || āsa || था || was ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==

=== Hindi ===
यह कथा इस प्रकार है: वाजश्रवस नामक व्यक्ति, जो अन्नदान से प्रसिद्ध था, उसने किसी फल की इच्छा से सम्पूर्ण संपत्ति दान में दी। उसका एक पुत्र था, जिसका नाम नचिकेता था।

=== English ===
The story goes thus: Vājasrava, who was renowned for giving food (vāja) and thus attained fame (śrava), desiring the fruits of the sacrifice, gave away all his wealth. He had a son named Naciketā.

== Commentary ==
Uśan, desiring for the fruits of the sacrifice. Ha and vai are two particles which have the force of recalling to mind what had passed. Vājasravaḥ: vāja means food, śrava means fame; the compound, therefore, means one who had attained fame by the giving of food; or, the compound may be a proper name. The son of Vājasrava is Vājasravaḥ. Vājasravaḥ, it is said, performed the Viśvajit sacrifice (in which all is given away) desirous of its fruits. During the sacrifice he gave away all his wealth. The performer of the sacrifice had a son named Naciketā.

== Concept List ==
[[katha:Vājasravaḥ|Vājasravaḥ]] 
[[katha:Viśvajit sacrifice|Viśvajit sacrifice]] 
[[katha:Naciketā|Naciketā]] 
[[katha:Vājasravaḥ's son|Vājasravaḥ's son]] 
[[katha:Sacrifice for fruit|Sacrifice for fruit]] 
[[katha:Giving away all wealth|Giving away all wealth]] 
[[katha:Vāja (food)|Vāja (food)]] 
[[katha:Śrava (fame)|Śrava (fame)]] 
[[katha:Om|Om]]

Katha:1.1.4

2025-05-18T10:10:35Z

Admin: /* Mantra 1.1.4 */ table format corrected

== Mantra 1.1.4 ==
'''Original Text:'''
<pre>
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ 4॥
</pre>

<pre>
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti ।
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ tam̐ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti ॥ 4॥
</pre>

{| class="wikitable"
|+ Word-by-Word Breakdown
! Sanskrit Term !! Transliteration !! Hindi Meaning !! English Word or Meaning !! Comments
|-
| स || sa || वह – यह (नचिकेता) || he (Nachiketa) ||
|-
| होवाच || hovāca || कहा – बोला || said ||
|-
| पितरम् || pitaram || पिता को – अपने जनक से || to his father ||
|-
| तत् || tat || वह – (वचन) || that (statement) ||
|-
| कस्मै || kasmai || किसको – किस व्यक्ति को || to whom ||
|-
| माम् || mām || मुझे – स्वयं को || me (myself) ||
|-
| दास्यसीति || dāsyasīti || दोगे – समर्पित करोगे || will you give ||
|-
| द्वितीयम् || dvitīyam || दूसरी बार – पुनः || a second time ||
|-
| तृतीयम् || tṛtīyam || तीसरी बार – फिर से || a third time ||
|-
| तम् || tam || उससे – उससे (नचिकेता से) || to him (Nachiketa) ||
|-
| होवाच || hovāca || कहा – बोला || said ||
|-
| मृत्यवे || mṛtyave || मृत्यु को – यमराज को || to Mṛtyu (Death, Yama) ||
|-
| त्वा || tvā || तुझे – तुम्हें || you (thee) ||
|-
| ददामि || dadāmi || देता हूँ – समर्पित करता हूँ || I give ||
|-
| इति || iti || ऐसा – इस प्रकार || thus ||
|-
|}

== Translation/Explanation ==
'''Hindi:'''
नचिकेता ने अपने पिता से कहा, "पिताजी, आप मुझे किसे देंगे?" उसने यह प्रश्न दूसरी बार और फिर तीसरी बार भी पूछा। तब उसके पिता ने कहा, "मैं तुम्हें मृत्यु (मृत्यवे, अर्थात् यमराज) को देता हूँ।" इस प्रसंग में नचिकेता अपने पिता के यज्ञ की पूर्णता के लिए स्वयं को दान में देने की बात करता है, जिससे यज्ञ में कोई दोष न रहे।

'''English:'''
Nachiketa approached his father and asked, "Father, to whom will you give me?" He repeated this question a second and a third time. His father, in irritation, replied, "I give you to Mṛtyu (Death, that is, Yama)." Here, Nachiketa, seeking to ensure the perfection of his father's yajña, offers himself as dāna so that no imperfection remains in the sacrifice.

== Commentary ==
Thinking that, as being the duty of a good son, he should ward off the undesirable consequences, which might befall his father on account of the imperfection in the yajña, by even giving himself away and thus perfect the yajña, he approached his father and said to him, ‘father, to whom, i.e., to which of the Ṛtviks will you give me as dakṣiṇā, i.e., reward? though unheeded by his father thus addressed, he repeated the question a second time and a third time ‘to whom will you give me,’ ‘to whom will you give me?’ The father incensed at the thought that that was not like a boy said to the son ‘to Mṛtyu do I give thee.’

== Concept List ==
[[katha:Nachiketa|Nachiketa]] 
[[katha:yajña|yajña]] 
[[katha:dāna|dāna]] 
[[katha:Mṛtyu|Mṛtyu]] 
[[katha:Yama|Yama]] 
[[katha:dakṣiṇā|dakṣiṇā]] 
[[katha:Ṛtvik|Ṛtvik]]